Γράφει ο Ανδρέας Παπαδόπουλος – Καθηγητής Τμήματος Δασολογίας & Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Οι αυξητικοί δακτύλιοι των δένδρων ή καλύτερα ετήσιοι αυξητικοί δακτύλιοι, όταν αυτοί σχηματίζονται ένας κάθε χρόνο, όπως κατά κανόνα συμβαίνει στις εύκρατες περιοχές της γης, αποτελούν δομικά στοιχεία του ξύλου με ιδιαίτερη διαγνωστική αξία. Από βιολογικής πλευράς, η μέτρηση του αριθμού των δακτυλίων επιτρέπει τον ακριβή καθορισμό της ηλικίας του δέντρου, ενώ, η διαφοροποίηση του πάχους τους από χρονιά σε χρονιά, αλλά και η εμφάνιση ιδιαιτέρων χαρακτηριστικών (χρώμα, μορφή δομικών στοιχείων δακτυλίων) επιτρέπει την αποκωδικοποίηση παραγόντων του περιβάλλοντος (ξηρασίες, πυρκαγιές κλπ). Οι δακτύλιοι αποτελούν ένα αξιόπιστο αλλά πολύπλοκο καταγραφέα της επίδρασης των σταθμολογικών παραγόντων της περιοχής (κλίμα, έδαφος, τοπογραφία), των συνθηκών του δάσους (σύνθεση και δομή της συστάδας) όπου αναπτύσσονται τα δένδρα, αλλά και τις εξωγενείς, ανθρωπογενείς ή μη επιδράσεις (δασοκομικές επεμβάσεις, δασικές πυρκαγιές κλπ) που επηρεάζουν την αύξηση των δένδρων.

photo by Courtney Smith
photo by Courtney Smith

Η πρώτη αναφορά για τους ετησίους δακτυλίους γίνεται από το Θεόφραστο στην αρχαιότητα. Στη συνέχεια άλλοι νεώτεροι συγγραφείς κάνουν σχετικές αναφορές στα συγγράμματα τους, ενώ η πρώτη προσπάθεια για την ανάπτυξη της δενδροχρονολογίας σαν επιστήμη γίνεται από τον Γερμανό μετανάστη Kuechler, ο οποίος στο Τέξας στα μέσα του ΧΙΧ αιώνα βασισμένος στη μελέτη των ετησίων δακτυλίων κάνει προβλέψεις για μια παρατεταμένη ξηρασία στην περιοχή. Θεμελιωτής της δενδροχρονολογίας θεωρείται ο αστρονόμος Andrew Ellicott Douglass, ο οποίος στις αρχές του ΧΧ αιώνα μελέτησε την επίδραση των 11ετών ηλιακών κύκλων στην κατά πλάτος αύξηση των δένδρων, δια μέσω της επίδρασης στο κλίμα, δίνοντας μεγάλη ώθηση στην επιστήμη, ενώ το 1937 ίδρυσε στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνας το πρώτο εξειδικευμένο εργαστήριο δενδροχρονολογίας (Laboratory of tree-ring Research). Πολλοί συνεργάτες του και άλλοι επιστήμονες, διαφόρων ειδικοτήτων, συνέχισαν την έρευνα αυτή, όπως οι W.S. Glock, E. Schulman και κυρίως ο Η. Fritts, ο οποίος το 1976 ανακάλυψε μια στατιστική μέθοδο υπολογισμού των σχέσεων μεταξύ κλίματος και πλάτους ετησίων δακτυλίων. Αλλοι ερευνητές εργάσθηκαν στην ίδια κατεύθυνση στην Ευρώπη με πρώτο το Γερμανό B. Huber ο οποίος από το 1941 μαζί με τους συνεργάτες του άρχισε να μελετά την εφαρμογή της επιστήμης αυτής σε περιοχές με κλίμα λιγότερο ξηροθερμικό από αυτό της Αριζόνας, καθώς και για την επίλυση προβλημάτων χρονολόγησης προϊστορικών και ιστορικών ευρημάτων. Τα τελευταία χρόνια έχουν δημιουργηθεί πολλά εργαστήρια δενδροχρονολογίας σε πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα χωρών όλου του κόσμου που ασχολούνται με τις εφαρμογές αυτής της επιστήμης.

Δενδροχρονολογία (dendrochronology), κατά την ευρεία έννοια (1), είναι η επιστήμη που περιλαμβάνει το σύνολο των μεθόδων και τεχνικών που επιτρέπουν τη χρονολόγηση και μελέτη των ετησίων δακτυλίων που εμφανίζονται σε δείγματα ξύλου από ζωντανά δένδρα, πρέμνα και ξύλα ιστορικών και αρχαιολογικών ευρημάτων. Περιλαμβάνει τη μελέτη της δομής των δακτυλίων και των εφαρμογών που δίνει η πληροφόρηση αυτή σε περιβαλλοντικά ερωτήματα και ιστορικές αναζητήσεις.

Κλάδοι της δενδροχρονολογίας

Η δενδροχρονολογία κατά τη στενή έννοια (2), περιλαμβάνει τις εφαρμογές της δενδροχρονολογίας (1) που αφορούν τη χρονολόγηση των δακτυλίων όπως για παράδειγμα η δενδροαρχαιολογία (dendroarchaeology). Η δενδροχρονολογία αποτελεί μια μέθοδο απόλυτης χρονολόγησης σε αντίθεση με άλλες μεθόδους που χρησιμοποιούν ισότοπα και δίνουν χρονολογίες με προσέγγιση δεκάδων ετών. Για τη χρονολόγηση των δακτυλίων εφαρμόζονται διάφορες τεχνικές που επιτρέπουν τον εντοπισμό του έτους σχηματισμού του δακτυλίου με απόλυτη ακρίβεια.

Η δενδροοικολογία (dendroecology) αποτελεί κλάδο της δενδροχρονολογίας που περιλαμβάνει όλους τους τομείς που χρησιμοποιούν τους χρονολογημένους ετησίους δακτυλίους για τη μελέτη οικολογικών φαινομένων, όπως για παράδειγμα το κλίμα (δενδροκλιματολογία), τα υδάτινα ρεύματα (δενδρουδρολογία), τις γεωμορφολογικές διεργασίες (δενδρογεωμορφολογία), τις δασικές πυρκαγιές, τη δυναμική της δασικής βλάστησης, την επίδραση του ανθρώπου κλπ. Για παράδειγμα στην εικόνα 4 η δενδροοικολογική μελέτη δείχνει το ακριβές έτος (1958) έναρξης της ρητίνευσης ενός ατόμου χαλεπίου πεύκης της Εύβοιας αλλά και την εφαρμοζόμενη μέθοδο ρητίνευσης. Οι δακτύλιοι αντανακλούν τις συνθήκες του περιβάλλοντος στο οποίο αναπτύσσεται το δένδρο και επομένως η μελέτη τους αποτελεί γενικότερα αντικείμενο της οικολογίας, την οποία εξειδικεύουμε με την έννοια της δενδροοικολογίας.
.
Η δενδροκλιματολογία (dendroclimatology) είναι κλάδος της δενδροοικολογίας που χρησιμοποιεί τις πληροφορίες που περιέχονται μέσα στους χρονολογημένους ετησίους δακτυλίους των δένδρων με σκοπό τη μελέτη και ανακατασκευή της μεταβλητότητας του κλίματος στο παρελθόν και το παρόν. Οι πληροφορίες αυτές είναι απαραίτητες σε διάφορες κλιματολογικές και βιολογικές μελέτες, ιδιαίτερα για περιόδους όπου δεν υπάρχουν διαθέσιμα κλιματικά δεδομένα.

Η δενδροχρονολογία και οι κλάδοι της βρίσκουν εφαρμογές σε διάφορους επιστημονικούς κλάδους: Αρχαιολογία, Ιστορία, Κλιματολογία, Υδρολογία, Οικολογία κ.λ.π.. Η παρουσία στη χώρα μας δέντρων μεγάλης ηλικίας, κατάλληλων για δενδροχρονολόγηση, όπως η λευκόδερμη πεύκη, η βαλανιδιά και άλλα είδη φυλλοβόλων δρυών, αλλά και η ύπαρξη πολλών ευρημάτων ξύλου στα πολυάριθμα ιστορικά και αρχαιολογικά μνημεία που υπάρχουν στη Ελλάδα δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη αυτής της επιστήμης.

Επιλεγμένη βιβλιογραφία
Fritts, H.C. (1976) Tree-rings and climate. Academic Press, London, 567 pp.
Kaennel, M. and Schweingruber, F. H. (1995) Multilingual glossary of
dendrochronology. Terms and definitions in English, German, French, Spanish, Italian, Portuguese, and Russian. WSL/ FNP, Haupt,, 467 pp..
Schweingruber, F.H. (1996) Tree Rings and Environment. Dendroecology.
Birmensdorf, Swiss Federal Insitute for Forest, Snow and Landscape Research. Haupt. 609 pp.