Γράφει ο Δρ. Λάμπρος Τσούνης , Περιβαλλοντολόγος – Ωκεανογράφος,
Σήμερα όλοι πάνω στον πλανήτη Γη, απ’ άκρη σ’ άκρη, μιλούν για την κλιματική αλλαγή. Τα τελευταία χρόνια η μέση θερμοκρασία του πλανήτη έχει αυξηθεί κατά 0,98 βαθμούς Κελσίου και η τάση που παρατηρείται από το 2000 έως σήμερα υποδηλώνει ότι αν δεν υπάρξουν παρεμβάσεις θα μπορούσε να φτάσει τους +1,5 βαθμούς Κελσίου μεταξύ του 2030 και του 2050.
Για το πρόβλημα αυτό ευθύνεται κυρίως η παραγωγή ενέργειας, από τα ορυκτά καύσιμα (άνθρακα, πετρέλαιο, φυσικό αέριο). Αν δεν αλλάξουμε το ενεργειακό μας μοντέλο και δεν περιορίσουμε τους ρύπους του θερμοκηπίου (CO2), τότε θα αντιμετωπίσουμε απρόβλεπτα φαινόμενα, όπως αύξηση της μέσης θερμοκρασίας, άνοδο της στάθμης της θάλασσας, έντονα καιρικά φαινόμενα, ασθένειες, καταστροφές οικοσυστημάτων, εξαφανίσεις πολλών ζωικών και φυτικών ειδών, απώλειες ανθρώπινων ζωών και μεγάλες ανθρώπινες αποδημίες και μετακινήσεις που θα δημιουργήσουν προβλήματα σε πολλά σημεία του πλανήτη.
Από τα πρώτα είδη που θα αντιμετωπίσουν μεγάλα προβλήματα πάνω στον πλανήτη είναι τα αποδημητικά πουλιά.
Οι αποδημίες των ζώων αποτελούν ένα από τα πιο θαυμάσια και παράξενα βιολογικά φαινόμενα.
Κάθε χρόνο πάνω στον πλανήτη μας, ένας μεγάλος αριθμός ζώων μετακινείται για καλύτερες συνθήκες διατροφής και αναπαραγωγής. Εκτός από τα πουλιά, αναρίθμητα έντομα όπως πεταλούδες, ακρίδες, αρκετά ψάρια, αμφίβια, ερπετά και θηλαστικά αποδημούν κανονικά.
Πολλά από αυτά αποδημούν για εκατοντάδες, χιλιάδες ή δεκάδες χιλιάδες χιλιόμετρα.
Είναι γνωστό ότι στον πλανήτη μας υπάρχουν περίπου 10.000 είδη πουλιών και τα μισά περίπου από αυτά αποδημούν δύο φορές το χρόνο, σε αντίθεση με τα λεγόμενα επιδημητικά που μένουν και φωλιάζουν στον ίδιο τόπο (π.χ. Σπουργίτια).
Οι αποδημίες των πουλιών φαίνεται πως άρχισαν την Τριτογενή Περίοδο. Κατά την εποχή των παγετώνων (Πλειστόκαινο), αρκετά είδη άφησαν τις βόρειες περιοχές και τράβηξαν νοτιότερα. Το Πλειστόκαινο ονομάζεται και Διλούβιο ή Περίοδος των Παγετώνων (2.000.000 – 12.000 πριν από σήμερα). Μετά το πέρασμα των παγετώνων επέστρεψαν και πάλι στο βορρά.
Κάθε χειμώνα όμως για τα πουλιά αντιπροσωπεύει μια μικρή επιστροφή στην εποχή των παγετώνων (αταβιστικό φαινόμενο), γι’ αυτό μετακινούνται μαζικά προς τις θερμές περιοχές και όταν λιώσουν τα χιόνια και οι πάγοι την άνοιξη, επιστρέφουν και πάλι. Το φαινόμενο αυτό όμως είναι στενά συνδεδεμένο με τη βιολογική εξέλιξη.
Η αποδημία είναι η πιο μεγάλη περιπέτεια στη ζωή ενός πουλιού, γιατί εκατοντάδες εκατομμύρια αποδημητικά δεν φθάνουν ποτέ στον προορισμό τους. Βασική αιτία θεωρείται η σφοδρότητα των καιρικών συνθηκών, όπως τα δυνατά ρεύματα αέρος, η ομίχλη, οι βροχές κ.α. Παρ’ όλα αυτά, αν το φαινόμενο της αποδημίας δεν είχε αξία για τη διαιώνιση του είδους θα είχε εξαλειφθεί από τη φυσική επιλογή.
Η περιοχή της αναπαραγωγής παρέχει τις καλύτερες συνθήκες για την επιβίωση του είδους, άφθονο χώρο για το φώλιασμα και πλούσια τροφή. Το καλοκαίρι επίσης στις βόρειες περιοχές η διάρκεια της ημέρας είναι μεγαλύτερη με αποτέλεσμα να έχουν περισσότερο χρόνο για τη διατροφή και φροντίδα των νεοσσών.
Τα πουλιά στο περιβάλλον είναι δείκτες ισορροπίας ή πολλές φορές το αντίθετο, δείκτες προβλημάτων ή ασθενειών. Η παρουσία π.χ. του Ψαραετού (Pandion haliaetus) σ’ ένα οικοσύστημα δηλώνει ότι αυτό βρίσκεται ακόμη σε καλή κατάσταση, ότι το νερό είναι καθαρό και ότι τα δάση και τα λιβάδια της περιοχής έχουν έναν καλό δείκτη ισορροπίας. Το αντίθετο συμβαίνει όταν ένα σπάνιο είδος χάνεται.
Αν π.χ. έχουμε αύξηση των Κουρούνων (Corvus c. cornix), αυτό υποδηλώνει ότι το φυσικό περιβάλλον είναι μονότονο και δεν υπάρχει διαφοροποίηση (όπως συμβαίνει σε περιοχές με μονοκαλλιέργειες). Σ’ αυτό το οικοσύστημα μπορούν να επιβιώσουν μόνον είδη με μεγάλη προσαρμοστικότητα.
Η κλιματική αλλαγή θα επηρεάσει τα πουλιά με διαφορετικούς τρόπους. Ίσως να επέλθουν αλλαγές στην κατανομή τους, στους πληθυσμούς τους και στην συμπεριφορά τους. Μπορεί επίσης να επηρεάσει το χρόνο της αποδημίας, αλλά και της αναπαραγωγής και φωλεοποίησης.
Η αλλαγή του κλίματος, με τη μεταβολή της θερμοκρασίας και τις βροχοπτώσεις, μπορεί να επηρεάσουν άμεσα τα πουλιά. Μπορεί επίσης να αυξήσουν την πίεση πάνω στους πληθυσμούς τους οι ανταγωνιστές τους, όπως τα αρπακτικά, τα παράσιτα, οι ασθένειες και διαταραχές όπως καταιγίδες και πυρκαγιές.
Η κλιματική αλλαγή σε συνδυασμό με την καταστροφή των οικοσυστημάτων αλλά και άλλων ειδών αλλόχθονων που θα εισβάλουν στις περιοχές τους θα κάνουν το τελικό αποτέλεσμα πολύ χειρότερο.
Τα πουλιά είναι μια από τις καλύτερα μελετημένες ομάδες οργανισμών, και υπάρχουν τα απαραίτητα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι τα πουλιά θα επηρεαστούν από την αλλαγή του κλίματος με ποικίλους τρόπους.
Τα πουλιά θα φθάνουν νωρίτερα την άνοιξη στους χώρους φωλεοποίησης και θα καθυστερεί η αναχώρηση τους το φθινόπωρο. (Πολλά στρουθιόμορφα ήδη βρέθηκαν να καθυστερούν τις ημερομηνίες αναχώρησης τους σε συνδυασμό με την υπερθέρμανση του πλανήτη). Π.χ. Τσαλαπετεινός (Upupa epops).
Επίσης μερικά πουλιά στην Ευρώπη παραλείπουν να ταξιδεύουν πολλά μαζί όπως έκαναν παλαιότερα και κάνουν μοναχικό ταξίδι. Μερικά επίσης πουλιά από διάφορα είδη (Πελαργοί, Μαυροπελαργοί, Μαυροπετρίτηδες) παραμένουν στους χώρους φωλεοποίησης και δεν μετακινούνται προς την Αφρική ή την Μαδαγασκάρη.
Φτάνει το χειμώνα να βρεθεί κανείς στη λιμνοθάλασσα της Καλλονής στη Λέσβο ή στη λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου για να δει Μαυροπελαργούς να ξεχειμωνιάζουν εκεί. Επίσης, στις λίμνες Τριχωνίδα και Λυσιμαχεία, μπορεί κανείς να δει να ξεχειμωνιάζουν οι Λευκοπελαργοί. Τα τελευταία χρόνια, τουλάχιστον 10 άτομα παραμένουν εκεί κατά τη διάρκεια του χειμώνα, και αυτά τα άτομα ξεκινούν τις διαδικασίες αναπαραγωγής πριν ακόμη φτάσουν οι άλλοι πελαργοί από την Αφρική.
Τα πουλιά θα γεννούν νωρίτερα. Αυτό όμως θα εγκυμονεί κινδύνους γιατί δεν θα βρίσκουν εύκολα την τροφή τους με αποτέλεσμα να πεθαίνουν οι νεοσσοί.
Μεγάλο μέρος του κύκλου της ζωής και της συμπεριφοράς των πουλιών είναι στενά δεμένη με τις εποχές. Όταν λοιπόν θα εμφανίζεται αναντιστοιχία στις εποχές, τότε είναι σίγουρο ότι δεν θα μπορούν να μεταβιβάσουν την συμπεριφορά τους (όπως την εποχή της αναπαραγωγής, το είδος της τροφής και άλλες συνήθειες) στις επόμενες γενιές.
Τα πουλιά που είναι μετανάστες και διανύουν μεγάλες αποστάσεις ίσως να συναντήσουν μεγάλο πρόβλημα διατροφής. Γιατί σε περίπτωση καθυστερημένης άφιξης ενδέχεται να μην υπάρχουν εκεί οι πηγές διατροφής, που υπήρχαν παλαιότερα.
Οι πληθυσμοί των πουλιών αναμένεται να μετακινηθούν βόρεια προς τους πόλους, ή σε μεγαλύτερα υψόμετρα. Θα συναντήσουν όμως εμπόδια στη νέα προσπάθεια προσαρμογής τους, από τα φυσικά γεωλογικά χαρακτηριστικά και από την ανθρώπινη ανάπτυξη και δραστηριότητα. Θα κινδυνεύσουν επίσης πουλιά υπό εξαφάνιση, που έχουν περιορισμένη εξάπλωση και μικρούς πληθυσμούς.
«Το προλαμβάνειν εστί φιλοσοφείν» έλεγαν οι αρχαίοι πρόγονοί μας. Είναι καιρός σε όλη την ανθρωπότητα, οι επιστήμονες, αλλά και οι πολιτικοί που κρατούν τις τύχες των ανθρώπων του πλανήτη στα χέρια τους, να βρουν λύσεις για να αντιμετωπιστεί η κλιματική αλλαγή.
