Γράφει ο Δανιλάκης Βασίλειος

Πολιτικός Επιστήμονας – Πτυχιούχος ΠΜΣ «Ευρωπαϊκές και Διεθνείς Σπουδές», ΠΜΣ «Κράτος και Δημόσια Πολιτική» και ΠΜΣ «Στρατηγικές Διαχείρισης Περιβάλλοντος, Καταστροφών και Κρίσεων στους Διοικητικούς και Αναπτυξιακούς Τομείς»

 

Εισαγωγικές παρατηρήσεις

 

Στις 15 Νοεμβρίου του 2017 μετα από μια πολύ έντονη βροχόπτωση, οι περιοχές της Δυτικής Αττικής και συγκεκριμένα η Μάνδρα, η Νέα Πέραμος, η Μαγούλα και η Ελευσίνα επλήγησαν από ένα καταστροφικό φυσικό υδρομετεωρολογικό φαινόμενο που δεν ήταν άλλο από τις αιφνίδιες αστικές πλημμύρες (Urban flash floods). Το φαινόμενο αυτό άφησε πίσω του 24 νεκρούς, πολλούς τραυματίες και εκατοντάδες καταστροφές σε υποδομές και επιχειρήσεις.

Στόχος αυτή της μελέτης δεν είναι να αποδοθούν ευθύνες σε κανέναν για τα αίτια αυτού του καταστροφικού γεγονότος, αλλά απεναντίας με κριτική ματιά να διερευνηθεί το φαινόμενο στη βάση του, έτσι ώστε προσπαθώντας να κατανοήσουμε το πώς προκλήθηκε να βγουν ορισμένα συμπεράσματα για να μην το ξαναζήσουμε σε αυτή τη καταστροφική του έκταση. Στη κατεύθυνση αυτή στην πρώτη ενότητα αναλύονται τα χαρακτηριστικά των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών και πιο συγκεκριμένα τα φυσικά και ανθρωπογενή αίτια προέλευσής τους. Στην δεύτερη ενότητα διερευνάται ο ρόλος των πυρκαγιών των περιαστικών δασών στις αιφνίδιες αστικές πλημμύρες ενώ στην τρίτη ενότητα μελετάται ο παράγοντας της αστικοποίησης και οι γενικότερες επιπτώσεις των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών. Στη συνέχεια στην τέταρτη ενότητα γίνεται αναφορά στα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης (Early Warning Systems, Radars) των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών. Πόσο αποτελεσματικά μπορεί να είναι; Μπορούμε να βασιζόμαστε σε αυτά;

Στην πέμπτη ενότητα διερευνάται ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής στη διαμόρφωση της συχνότητας και της έντασης των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών. Άραγε πόσο ευθύνεται η κλιματική αλλαγή για την συχνότητα αυτών των καταστροφικών φαινομένων; Tέλος, στην έκτη ενότητα  ακολουθεί η εξέταση της περιπτωσιολογικής μελέτης (case study) της αιφνίδιας αστικής πλημμύρας στη Μάνδρα Αττικής στις 15 Νοεμβρίου 2017. Τελικά ήταν αποτέλεσμα κλιματικής αλλαγής ή ανθρώπινης παρέμβασης; Το άρθρο ολοκληρώνεται με την αποτίμηση των συμπερασμάτων.

Μάνδρα 15 Νοεμβρίου 2017, Πηγή: https://www.newsit.gr/ellada/etsi-pnigike-mandra-pos-egine-triti-megalyteri-katastrofi-apo-plimmyres-stin-attiki/2293548/
Μάνδρα 15 Νοεμβρίου 2017, Πηγή: https://www.newsit.gr/ellada/etsi-pnigike-mandra-pos-egine-triti-megalyteri-katastrofi-apo-plimmyres-stin-attiki/2293548/
  1. Τα χαρακτηριστικά των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών. Φυσικά και ανθρωπογενή αίτια προέλευσης

 

Οι πλημμύρες αποτελούν την πιο συχνή φυσική καταστροφή και παρουσιάζουν το μεγαλύτερο κόστος σε ποσοστό ανθρώπινων απωλειών και οικονομικών ζημιών σε υποδομές και επιχειρήσεις[1]. Το 90% των ζημιών από φυσικές καταστροφές προέρχονται από τις πλημμύρες. Ορίζονται ως η υπερχείλιση των υδάτων σε περιοχές που δεν καλύπτονται από το νερό. Οι πλημμύρες παρουσιάζονται σε διάφορες μορφές όπως

  • Ποτάμιες πλημμύρες (River or fluvial floods),
  • Αστικές πλημμύρες (Urban floods),
  • Ξαφνικές πλημμύρες (Flash floods),
  • Παράκτιες πλημμύρες (Coastal floods),
  • Πλημμύρες από την αστοχία τεχνικού έργου (Dam-failure floods),
  • Πλημμύρες από την τήξη χιονιού (Rain on snow floods),
  • Πλημμύρες υπεδαφικού νερού (Groundwater floods),
  • Πλημμύρες λόγω ice-jams (Ice-jam floods),
  • Πλημμύρες παγετωνικές ( Jökulhlaup flood).

Ανάμεσα σε όλες αυτές τις διαφορετικές εκφάνσεις των πλημμυρών, οι αιφνίδιες αστικές πλημμύρες (Urban flash floods) αποτελούν μια από τις πιο σημαντικές και επικίνδυνες μορφές των πλημμυρών. Ο τύπος αυτός πλημμυρών είναι ο πιο συνηθισμένος στον Ελληνικό και στο Μεσογειακό χώρο και είναι ικανός να επιφέρει μεγάλες καταστροφές σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Τα βασικά χαρακτηριστικά τους αποτελούν ένα συνονθύλευμα φυσικών και ανθρωπογενών αιτιών. Συγκεκριμένα προκαλούνται από έντονες και ισχυρές βροχοπτώσεις, όπου η ένταση και η διάρκειά τους διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην δημιουργία τους. Παράλληλα η τοπογραφία της κατανομής της επιφάνειας του εδάφους συμπεριλαμβανομένων των φυσικών και ανθρωπογενών στοιχείων διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο[2]. Η κατάσταση του εδάφους περιλαμβάνει τον τύπο του εδάφους, την ποσότητα υγρασίας στο χώμα και την ποσότητα του χώματος σε σχέση με την ποσότητα του πετρώματος, ενώ η κάλυψη του εδάφους περιλαμβάνει την φυσική βλάστηση και την ανθρωπογενή κάλυψη. Η μορφολογία του εδάφους αφορά τις κλίσεις της περιοχής. Όσο μεγαλύτερη είναι η κλίση τόσο πιο γρήγορα ρέει το νερό σε περίπτωση έντονης βροχόπτωσης. Αυτό προκαλεί μικρότερο βαθμό διείσδυσης και μεγαλύτερη πιθανότητα πλημμύρας.

Είναι κατανοητό, ότι όταν οι ισχυρές καταιγίδες χτυπούν περιοχές με εδάφη με μεγάλη βλάστηση, τότε αυτά τα εδάφη μπορούν να απορροφήσουν περισσότερο νερό. Σε αντίθεση όταν χτυπούν περιοχές όπου η παρουσία του ανθρώπου είναι έκδηλη, τότε θα παρουσιαστεί ισχυρή επιφανειακή απορροή ειδικά όταν τα εδάφη αυτά έχουν έντονη κλίση.  Το σύστημα αποστράγγισης του εδάφους υπερχειλίζει λόγω της γρήγορης συγκέντρωσης των υδάτων ενώ η ταχύτητα των υδάτων είναι τόσο υψηλή, έτσι ώστε να ενισχύει την καταστρεπτικότατα της πλημμύρας καθώς και την μεταφορική ικανότητα των υδάτων. H αστικοποίηση αυξάνει την επιφανειακή απορροή περισσότερο από όσο θα ήταν σε φυσικό έδαφος. Όμως, γιατί συμβαίνει αυτό; Η απάντηση βρίσκεται στο μεγάλο ποσοστό αδιαπέραστων αστικών επιφανειών όπου δεν επιτρέπουν την κατείσδυση των υδάτων της βροχόπτωσης στο υπέδαφος ενώ αυξάνουν την ποσότητα των υδάτων που απορρέουν[3]. Την ίδια ώρα η καταστροφή των δασών είτε από πυρκαγιές είτε από εντατικοποιημένη ανθρωπογενή κατοίκηση είτε από την υπέρμετρη υλοτομία παράλληλα με την σμίκρυνση των οδών διοχέτευσης των υδάτων λόγω κατασκευής γεφυρών, οδικών δικτύων, κτιρίων κλπ και το μπάζωμα των υδατορευμάτων εντατικοποιούν το φαινόμενο των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών[4].

  1. Ο ρόλος των πυρκαγιών των περιαστικών δασών στις αιφνίδιες αστικές πλημμύρες

 

Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση ολοένα και περισσότερων αιφνίδιων αστικών πλημμυρών στον ελληνικό χώρο διαδραματίζει η εξαφάνιση των δασών στις περιοχές πέριξ των αστικών κέντρων. Συγκεκριμένα στην Αττική η αυθαίρετη δόμηση, οι διαδοχικές νομιμοποιήσεις των αυθαιρέτων, η εκτεταμένη χωρίς έλεγχο εκχέρσωση και βοσκή, το χωρίς τεχνικών προδιαγραφών οδικό δίκτυο, η άτακτη επέκταση των λατομείων, το μπάζωμα των πλαγιών για την δημιουργία οικοπέδων και κυρίως οι επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές έχουν καταστρέψει τα περισσότερα δάση της Αττικής. Αναμεσά σε όλα αυτά ο ρόλος των πυρκαγιών αποτελεί καθοριστικό ρόλο στην ολοένα και πιο συχνή εμφάνιση των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών, μιας και οι φυσικές αυτές καταστροφές τείνει να αποτελούν κατεξοχήν ανθρωπογενείς καταστροφές και όχι ακραία υδρομετεωρολογικά φαινόμενα. Οι επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές καταστρέφουν τα δάση, δεν αφήνουν περιθώριο στα προγράμματα αναδάσωσης να ορθοποδήσουν και χωρίς εντατικά μέτρα προστασίας του εδάφους οι ισχυρές καταιγίδες έχουν την δυνατότητα να απογυμνώνουν την τοπογραφία της κατανομής του εδάφους από όλα τα πλούσια συστατικά τους, καθιστώντας το χρόνο με το χρόνο όλο και πιο αφιλόξενο και ξηρό[5].

Αξίζει να σημειωθεί ότι η συμβολή της φυσικής ορεινής βλάστησης στην μείωση των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών διαδραματίζει ζωτικής σημασίας ρόλο. Στον υδρολογικό κύκλο του νερού η  δασική βλάστηση αποτελεί ρυθμιστικό παράγοντα της απορροής του νερού και συντελεί στη μείωση ή εξάλειψη των πλημμυρίδων φαινομένων. Πως όμως πραγματοποιείται αυτό; Τα δάση συμβάλλουν στη διήθηση της βροχής στο έδαφος, στην αποφυγή της δημιουργίας επιφανειακής απορροής, στη συγκράτηση ενός μέρους της βροχής από την κοπή των δέντρων και στη μείωση έτσι της ποσότητας που φτάνει στην επιφάνεια του εδάφους. Παράλληλα τα δάση έχουν την δυνατότητα να συγκρατούν ένα μέρος της βροχής από το έδαφος υπό μορφή υγρασίας ενώ συμβάλουν ιδιαίτερα στην προστασία του εδάφους από τη διάβρωση και τη μείωση των φερτών υλών στα ρέματα των λεκανών απορροής.

Απεναντίας οι επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές καταστρέφουν αυτή την φυσική ασπίδα που τα δάση αποτελούν για οικισμούς και αστικά κέντρα σε περίπτωση έντονης βροχόπτωσης. Τα δάση σώζουν στην κυριολεξία ζωές και δεν δίνουν απλά ζωή, μιας και μπορούν να συγκρατούν τα νερά, να εμποδίζουν τα φερτά υλικά και ενέχουν ισχυρή υδρονομική επίδραση, μιας και αποτρέπουν αιφνίδιες αστικές πλημμύρες. Η μεγάλη ταμιευτική ικανότητα του εδάφους των δασών κατορθώνει να  το μετατρέπει σε μια ισχυρή και μεγάλη ρυθμιστική δεξαμενή, η οποία έχει την δυνατότητα να συγκρατεί το νερό κατά την περίοδο των βροχών και να το αποδίδει κατά την περίοδο της ανομβρίας με ισορροπημένο ρυθμό[6].

Συγκεντρωτικά οι πυρκαγιές στα περιαστικά δάση ενισχύουν το φαινόμενο εμφάνισης των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών μιας και συμβάλουν:

  • Στην συγκράτηση λιγότερης βροχής στην επιφάνεια του εδάφους λόγω της καύσης των δέντρων,
  • Στην αύξηση του ύψους βροχής στην επιφάνεια της λεκάνης μετα από πυρκαγιά, λόγω έλλειψης βλάστησης και υδατοσυγκράτησης,
  • Στην διάβρωση και παράσυρση του εδάφους από τις πλάγιες της λεκάνης προς τα κατάντη,
  • Στην απόφραξη των πόρων του εδάφους από τα υπολείμματα της καύσης, στην μείωση της διήθησης της βροχής και στην απότομη αύξηση του όγκου και της ταχύτητας κίνησης του νερού σε περίπτωση ισχυρών βροχοπτώσεων,
  • Στην δημιουργία αιφνίδιων αστικών πλημμυρών όταν οι ποσότητες νερού που κινούνται έρχονται σε επαφή με ανθρώπινες παρεμβάσεις, οι οποίες αυξάνουν την δυναμική ταχύτητας προκαλώντας ισχυρές καταστροφές.

  1. Αστικοποίηση και επιπτώσεις των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών

 

Η αστικοποίηση διαδραματίζει ιδιαίτερα κρίσιμο ρόλο στην μεγέθυνση των επιπτώσεων των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών. Διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στο πως κατά την διάρκειά ισχυρών καταιγίδων και δημιουργίας πλημμυρικών φαινομένων, η ποσότητα του νερού που εισέρχεται στα αστικά κέντρα και μέσα από τσιμεντοποιημένες περιοχές μεγεθύνεται επιφέροντας ανυπολόγιστες συνέπειες. Συγκεκριμένα η επέκταση των αστικών κέντρων και των ανορθολογικών σχεδίων πόλης παράλληλα με την ολοένα μεγαλύτερη καταπάτηση των δασικών περιοχών αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα έξαρσης του φαινομένου των αιφνίδιων αστικών περιοχών. Στα αστικά κέντρα το μεγαλύτερο ποσοστό του εδάφους καλύπτεται, με αποτέλεσμα φυσικά ρέματα να εξαφανίζονται ανάμεσα σε κατοικίες και όταν συμβούν ισχυρές βροχοπτώσεις η ροή του νερού ρέει με πολύ μεγάλη ταχύτητα λόγω της μειωμένης τριβής και των λείων αστικών επιφανειών[7].

Αναφορικά με τις επιπτώσεις[8] των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών μπορούμε να τις διαχωρίσουμε σε πρωτογενείς και δευτερογενείς. Συγκεκριμένα οι πρωτογενείς επιπτώσεις είναι εκείνες που επέρχονται με την άμεση επαφή με το νερό. Περιλαμβάνουν:

  • Νεκρούς[9],
  • Τραυματισμούς,
  • Κατολισθήσεις,
  • Καθιζήσεις,
  • Απώλειες σε εκτρεφόμενα ζώα, κατοικία,
  • Καταστροφές στο οδικό δίκτυο και στις γέφυρες,
  • Καταστροφές σε περιουσίες, κατοικίες, αυτοκίνητα, οικοσκευές, δομικά υλικά κτλ.,
  • Μεγάλη διάβρωση της επιφάνειας του εδάφους από τα πλούσια θρεπτικά συστατικά,
  • Μεταφορά σκουπιδιών και τοξικών ουσιών.

Παρολαυτά οι δευτερογενείς επιπτώσεις που μπορούν να επιφέρουν οι αιφνίδιες αστικές πλημμύρες είναι εξίσου επικίνδυνες με τις πρωτογενείς[10].

Περιλαμβάνουν:

  • Διατάραξη της λειτουργίας των διοικητικών υπηρεσιών και της οικονομικής ζωής στην πόλη,
  • Υπέρογκα ποσά και μεγάλο κόστος για την αποκατάσταση των πληγεισών περιοχών που αγγίζουν σεβαστά ποσοστά του ΑΕΠ,
  • Δυσχέρεια και κωλύματα στις συγκοινωνίες,
  • Καταστροφές και ζημιές στη παροχή νερού, ρεύματος, αποχέτευσης κτλ.,
  • Έλλειψη τροφίμων,
  • Αύξηση των κρουσμάτων με μεταδιδόμενες μολυσματικές ασθένειες που σχετίζονται με το πόσιμο νερό καθώς και με στάσιμα νερά των πλημμυρών όπως πχ γαστρεντερίτιδες, ελονοσία, τύφος κτλ.
  • Εγκατάλειψη των αστικών περιοχών που δέχτηκαν τα αιφνίδια πλημμυρικά φαινόμενα,
  • Μείωση της αξίας των ακινήτων,
  • Αύξηση των ασφαλιστικών τελών,
  • Αύξηση κρουσμάτων κρίσεων πανικού και ψυχολογικών προβλημάτων στους πληγέντες[11],
  • Διατάραξη του οικοσυστήματος.

  1. Ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής στη διαμόρφωση της συχνότητας και έντασης των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών

 

Όπως αναλύθηκε στην ενότητα 1 το φαινόμενο των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών προκαλείται από τον συνδυασμό φυσικών και ανθρωπογενών αιτιών που έχουν να κάνουν με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των υδρολογικών λεκανών, τα χαρακτηριστικά και την ένταση των καταιγίδων και της βροχόπτωσης, τη γεωλογία, την αστικοποίηση και τις ανθρώπινες παρεμβάσεις. Αξίζει να σημειώσουμε, ότι καθοριστικό ρόλο στην εμφάνιση των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών διαδραματίζει η ένταση των καταιγίδων και της βροχόπτωσης, μιας και οι καταιγίδες μικρής διάρκειας αλλά μεγάλης έντασης προκαλούν μεγαλύτερους όγκους απορροής νερού από τις καταιγίδες μεγάλης διάρκειας και χαμηλής έντασης. Αποτελεί λοιπόν αξιοσημείωτη απορία ποιος είναι ή ποιος θα μπορούσε να είναι ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής στη διαμόρφωση της συχνότητας και έντασης των φαινομένων αυτών.

Εξετάζοντας αυτή την παράμετρο και έχοντας ως βασικό γνώμονα τη σημασία του μεγέθους της έντασης της βροχόπτωσης, μπορούμε να σημειώσουμε ότι όντως η κλιματική αλλαγή η οποία συνδέεται και προκαλεί αύξηση της έντασης των βροχοπτώσεων μπορεί να διαδραματίσει  καθοριστικό ρόλο στην εμφάνιση των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών. Ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως πχ η χρήση ορυκτών καυσίμων αυξάνουν τα αέρια του θερμοκηπίου (διοξείδιο του άνθρακα, μεθάνιο), με αποτέλεσμα την αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη. Κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα η παγκόσμια θερμοκρασία ανέβηκε κατά 0.6 βαθμούς Κελσίου, ενώ η στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει κάθε χρόνο. Ο συσχετισμός της υπερθέρμανσης του πλανήτη και του πλήθους των παραμέτρων των συστημάτων (μετεωρολογικών, ωκεανολογικών κλπ.) που μπορούν να την επηρεάσουν είναι μια πολύπλοκη και συνεχής διαδικασία[12]. Όσο λοιπόν οδηγούμαστε σε ένα ολοένα και πιο θερμό κλίμα είναι λογικό να παρουσιάζονται πολύ πιο έντονες και μεγάλης έντασης βροχοπτώσεις, οι οποίες σε συνδυασμό με την γεωμορφολογική διάταξη του εδάφους να προκαλούν αιφνίδιες αστικές πλημμύρες[13]. Διάφορες μελέτες αποδεικνύουν αυτό το παράγοντα, μιας και καταδεικνύουν ότι σε ένα θερμότερο κλίμα μαζί με την μεταβλητότητα που θα το διέπει θα οδηγήσουν σε αύξηση του κινδύνου αιφνίδιων πλημμυρών[14].

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Περιβάλλοντος (ΕΕΑ 2005) υποστηρίζει την άποψη αυτή και θεωρεί εμπεριστατωμένη διαπίστωση, ότι η αύξηση έντονων βροχοπτώσεων των χειμερινών μηνών στην Ευρώπη είναι πιθανό να αυξήσουν τον κίνδυνο πλημμυρικών φαινομένων. Στη κατεύθυνση αυτή και οι Kundzewicz[15] υποστηρίζοντας την άποψη ότι πρέπει να θεωρούμε δεδομένη την αύξηση της έντασης της βροχόπτωσης, η οποία θα συμβεί και συμβαίνει σε ένα ολοένα και πιο θερμό κλίμα. Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγουν και οι Lehner[16], όπου μελετώντας μεταβολές διαφόρων μετεωρολογικών παραμέτρων που προκύπτουν από μοντέλα γενικής κυκλοφορίας υποστηρίζουν ότι η Ευρωπαϊκή ήπειρος είναι πιθανό να υποστεί αύξηση στη συχνότητα εμφάνισης πλημμυρών.

Αξίζει να αναφέρουμε πως για την Ελλάδα έχει διαπιστωθεί  ότι η συνεχώς προβλεπόμενη αύξηση των έντονων βροχοπτώσεων θα προκαλέσει και παράλληλη αύξηση της συχνότητας και της διάρκειας των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών[17].Υπάρχει σχέση εξάρτησης της συχνότητας και του μεγέθους των πλημμυρών από τις αλλαγές που συμβαίνουν στην ένταση και στη διάρκειά των βροχοπτώσεων.

 

  1. Συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης (Early Warning Systems, Radars) αιφνίδιων αστικών πλημμυρών

 

Μια πολύ σημαντική παράμετρος που αξίζει να εξετάσουμε όταν αναλύουμε το φαινόμενο των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών αποτελούν τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης (Early Warning Systems). Ενώ λοιπόν σε άλλα φυσικά φαινόμενα όπως πχ σεισμούς είναι αδύνατον να μιλάμε για μηχανισμούς προειδοποίησης, σε αντίθεση στην περίπτωση των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης είναι εφικτά και συνιστούν αποτελεσματικό εργαλείο πρόληψης.

Τα βασικά χαρακτηριστικά ενός ολοκληρωμένου συστήματος έγκαιρης προειδοποίησης είναι:

  • η βαθιά γνώση του κινδύνου που πρέπει να αντιμετωπιστεί και συγκεκριμένα η μελέτη και η εξέταση διάφορων θεωρητικών σεναρίων,ώστε να υπολογιστούν με σαφήνεια όλα τα πιθανά σενάρια,
  • η παρακολούθηση, ανάλυση και έγκαιρη πρόγνωση του κινδύνου,
  • η ικανότητα των τοπικών φορέων να αντιδρούν έγκαιρα και σωστά με κύριο στόχο να ελαχιστοποιούνται οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και περιουσίες μέσα από ολοκληρωμένα προγράμματα σχεδιασμού,
  • η σωστή επικοινωνία των προειδοποιήσεων προς την πολιτεία, προς όλους τους εμπλεκόμενους φορείς και τους πολίτες[18].

Τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης όταν χρησιμοποιούνται ορθολογικά και σωστά μπορούν να σώσουν ζωές, μπορούν να μειώσουν τις καταστρεπτικές επιπτώσεις των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών και μπορούν να επιφέρουν τεράστιο οικονομικό κέρδος στο κρατικό προϋπολογισμό σε σχέση με τις ζημιές που μπορούν να επιφέρουν οι αιφνίδιες αστικές πλημμύρες. Παράλληλα σε πολλά κράτη της ΕΕ όπως πχ Αγγλία, Γαλλία, Ισπανία χρησιμοποιούνται ήδη επιτυχημένα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης ενώ σε κεντρικό επίπεδο η ΕΕ έχει δημιουργήσει την EFAS (European Flood Awareness System). Η ΕFAS είναι αρμόδια για την πρόγνωση και την παρακολούθηση των πλημμυρικών φαινομένων παρέχοντας κρίσιμα επιστημονικά στοιχεία και σημαντικές πληροφορίες στις εκάστοτε εθνικές μετεωρολογικές υπηρεσίες και το European Response and Coordination Centre (ERCC) έως και 10 ημέρες πριν την εκδήλωση των επικίνδυνων φαινομένων. Επίσης χαρακτηριστικά παραδείγματα επιτυχημένων συστημάτων έγκαιρης ειδοποίησης και πρόγνωσης πλημμυρών αποτελούν το European Flood Forecasting System (EFFS)[19], το EFAS flood forecasting system[20] και το NWSRFS στις Ηνωµένες Πολιτείες[21].

Στην Ελλάδα τα τελευταία 30 χρονιά ενώ παρατηρείται αύξηση των αστικών πλημμυρών που βασίζεται στις ολοένα και πιο συνέχεις βροχοπτώσεις μέτριας ή ισχυρής έντασης, στην έντονη ορογραφία και στην τοπικότητα του κλίματος δεν έχουν εφαρμοστεί συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης[22]. Όπως προαναφέραμε και με βάση τα  ευρωπαϊκά πρότυπα εφαρμογής, τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης θα μπορούσαν να έχουν πολύ θετικό αντίκτυπο στην μείωση των επιπτώσεων των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών. Επίσης έχουν γίνει μελέτες που αποδεικνύουν έμπρακτα πως η ανάπτυξη ενός Συστήματος Έγκαιρης Προειδοποίησης για flash floods στη χερσόνησο του Σινά στην Αίγυπτο δεν είναι ακατόρθωτη αλλά απεναντίας εφικτή ακόμα και αν μιλάμε για μία ιδιαίτερα ξηρή περιοχή με περιορισμένη διαθεσιμότητα δεδομένων πεδίου, περιορισμένη κατανόηση της κοιλάδας στη βροχόπτωση και ελλιπή αντιστοιχία μεταξύ των δεδομένων της βροχόπτωσης και των παρατηρούμενων flash floods[23].

Ο πλημμυρικός κίνδυνος σε αστικές περιοχές της Ελλάδας είναι πολύ μεγάλος τους φθινοπωρινούς μήνες και ειδικά τον μήνα Νοέμβριο[24]. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει μεγάλα βήματα προς τη συγκρότηση ενός σχεδίου αντιμετώπισης των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών από την Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας.  Αν και έχουν γίνει σαφείς προσπάθειες διαχωρισμού των ευθυνών σε διοικητικό επίπεδο μέσω του Καλλικράτη, παρολαυτά δεν υπάρχει κάποιο οργανωμένο σχέδιο πρόγνωσης και έγκαιρης προειδοποίησης[25]. Ως αποτέλεσμα αυτής της αδράνειας οι αιφνίδιες αστικές πλημμύρες μπορούν να επιφέρουν καταστρεπτικές και θανατηφόρες επιπτώσεις, όπως πχ συνέβη στη περίπτωση της Μάνδρας τον Νοέμβριο του 2017.

  1. Case Study: Η περίπτωση της αιφνίδιας αστικής πλημμύρας στη Μάνδρα Αττικής στις 15η Νοεμβρίου 2017

 

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αιφνίδιας αστικής πλημμύρας στον ελληνικό χώρο αποτελεί ότι συνέβη τα ξημερώματα της 15ης Νοεμβρίου του 2017 στην ευρύτερη περιοχή των Μεγάρων, της Μάνδρας και της Νέας Περάμου. Μέσα σε μόλις 90 λεπτά πολύ έντονης και καταρρακτώδης βροχής, τα δυο μεγάλα ρέματα στην περιοχή της Μάνδρας «Σούρες» και «Αγία Αικατερίνη» υπερχειλίζουν, με αποτέλεσμα τεράστιοι όγκοι νερού, φερτών υλικών και λάσπης να «πνίξουν» το μεγαλύτερο μέρος της πόλης[26]. Το αποτέλεσμα αυτών των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών ήταν να θρηνούμε 24 νεκρούς[27] ενώ έχουν καταγραφεί 1064 καταστροφές κτιρίων, εκ των οποίων τα 794 ήταν κατοικίες, τα 126 ήταν επαγγελματικοί χώροι, τα 8 ήταν δημόσια κτίρια και τα υπόλοιπα 136 αποθήκες και υπόγεια. Στις περιοχή των Μεγάρων και στη Νέα Πέραμος, προκλήθηκαν 448 καταστροφές κτιρίων και συγκεκριμένα 228 κατοικίες, 38 επαγγελματικοί χώροι, 123 αποθήκες και υπόγεια και 6 δημόσια κτίρια[28]. Αναζητώντας τις αίτιες αυτού του καταστροφικού γεγονότος  μπορούμε να επισημάνουμε τα εξής:

 

6.1 Τα ιδιαίτερα έντονα ποσοστά βροχόπτωσης στο όρος Πατέρα την 15η Νοεμβρίου 2017

 

Αναφορικά με την ένταση και τα επίπεδα της βροχόπτωσης, η μελέτη των μετεωρολογικών και των δορυφορικών δεδομένων έδειξε μια ανατροφοδότηση καταιγίδων σε πολύ περιορισμένη περιοχή γύρω από το όρος Πατέρα στις πρώτες πρωινές ώρες της 15ης και μέχρι το μεσημέρι της ίδιας ημέρας. Παράλληλα σύμφωνα με τα επισημά στοιχεία του δελτίου τύπου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών στις 20/11/2017 και του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΙΕΠΒΑ) καταγράφηκε με χωρική ανάλυση 150 m και χρονική ανάλυση 2 min, ότι το συνολικό ύψος βροχής στον πυρήνα του συμβάντος ξεπέρασε τα 200 mm σε χρονικό διάστημα 6 ωρών[29]. Επίσης σύμφωνα με τα στοιχεία της ΙMERG (Integrated Multi-satellitE Retrievals for GPM), που βασίζεται στην αποστολή της NASA για τη μέτρηση της παγκόσμιας βροχόπτωσης της (NASA Global Precipitation Measurement) παρατηρήθηκε ότι η ορεινή περιοχή της Μάνδρας δέχθηκε ~150mm βροχόπτωσης μέσα σε περίπου 7 ώρες (από τις 00:30-07:30 UTC στις 15η Νοεμβρίου 2017), μια ποσότητα δηλαδή που αντιστοιχεί περίπου στο 40% της ετήσιας βροχόπτωσης της περιοχής[30].

Όντως μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι εκείνες τις πρωινές ώρες στην ευρύτερη ορεινή περιοχή του όρους Πατέρα παρατηρήθηκε ένα ιδιαίτερα σπάνιο και έντονα ακραίο γεγονός ισχυρής σε ένταση βροχόπτωσης, η οποία προκάλεσε ξαφνική πλημμυρά (urban flash floods) στην υδρολογική λεκάνη της περιοχής και πιο συγκεκριμένα των ρεμάτων που απορρέουν στην πεδιάδα της Νέας Περάμου και την πεδινή περιοχή της Μάνδρας και της ΒΙΠΕ Μάνδρας[31].

Μάνδρα 15 Νοεμβρίου 2017, Πηγή: https://www.newsit.gr/ellada/etsi-pnigike-mandra-pos-egine-triti-megalyteri-katastrofi-apo-plimmyres-stin-attiki/2293548/
Μάνδρα 15 Νοεμβρίου 2017, Πηγή: https://www.newsit.gr/ellada/etsi-pnigike-mandra-pos-egine-triti-megalyteri-katastrofi-apo-plimmyres-stin-attiki/2293548/

6.2 Ο παράγοντας της αστικοποίησης, της αστικής επέκτασης και της έλλειψης μέτρων αντιπλημμυρικής προστασίας

 

Παρολαυτά όμως, όσο ισχυρή και να ήταν η ένταση και το ποσοστό της βροχόπτωσης από αυτό το ακραίο μετεωρολογικό φαινόμενο που σημειώθηκε τις πρωινές ώρες της 15ης Νοεμβρίου του 2017 στην περιοχή του όρους Πατέρα,  δεν μπορούμε να μην αναλύσουμε τον ανθρώπινο παράγοντα και συγκεκριμένα τις ανθρώπινες παρεμβάσεις, οι οποίες αποτέλεσαν τους κρίσιμους παράγοντες στην γιγάντωση της καταστροφής. Όπως αναλύθηκε και στην ενότητα 3,  ένας από τους πιο κρίσιμους παράγοντες στην εμφάνιση των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών είναι η αστικοποίηση. Η αστικοποίηση και η αστική επέκταση αποτέλεσε και στην περίπτωση της Μάνδρας καταλυτικό παράγοντα, μιας και όπως παρατηρήθηκε σε αεροφωτογραφίες η αστική επέκταση την τελευταία 20ετία παρεμπόδισε πρώτον τη φυσική ροή στην περίπτωση του ρέματος Σούρες, βόρεια της αστικής περιοχής της Μάνδρας αλλά παρεμπόδισε παράλληλα και τη φυσική ροή του ρέματος Αγίας Αικατερίνης/Κατσημιδη, εντός της αστικής περιοχής της Μάνδρας[32].

Από συγκρίσεις στις χαρτογραφήσεις της περιοχής παρατηρήθηκαν ακάλυπτα και καλυμμένα τμήματα των ρεμάτων όπως έχουν διαμορφωθεί μετά τις ανθρώπινες παρεμβάσεις, μιας και η παλαιότερη φυσική ροή των ρεμάτων είναι ξεκάθαρο πως πλέον χάνεται αναμεσά στις οικιστικές περιοχές[33].Το 2003 με την Τροποποίηση του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου Δήμου Μάνδρας (Ν. Αττικής) ΦΕΚ 1066Δ’/9.10.2003[34] εγκρίθηκε η επέκταση της πόλης της Μάνδρας μέσα στο ρέμα και αυτή η νέα επέκταση της πόλης με χρήσεις εμπορίου, βιομηχανίας  προς τα ανατολικά και νότια διεκόπη η ροή των νερών που έρχονται από το όρος Πατέρας. Εκεί ακριβώς είναι που συναντώνται τα ρέματα της Αγίας Αικατερίνης /Κατσημίδι και Σκυλόρεμα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στις κοίτες των ρεμάτων (Σούρες, Αγίας Αικατερίνης) υπήρχαν μια σειρά από αυθαίρετες παρεμβάσεις που μαζί με την ανεπάρκεια τεχνικών έργων ή και την πλήρη ανυπαρξία μέτρων αντιπλημμυρικής προστασίας μεγέθυναν την καταστροφή[35]. Συγκεκριμένα: 1) η αστική περιοχή της Μάνδρας είναι χτισμένη μέσα στη φυσική ροή του ρέματος Αγίας Αικατερίνης/Κατσημίδη χωρίς να υπάρχει διευθέτηση της κοίτης ή οποιαδήποτε αντιπλημμυρικά έργα στην περιοχή αυτή, 2) η φυσική ροή του ρέματος Σούρες παρεμποδίζεται σε διάφορα σημεία από ιδιωτικές αλλά και δημοτικές εγκαταστάσεις (πχ. εργοτάξιο Δήμου Μάνδρας), 3) υπάρχουν ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι στα δυτικά και στα βόρεια της αστικής περιοχής της Μάνδρας που διασχίζουν τα ρέματα χωρίς καμία διευθέτηση κοίτης ή τεχνικό έργο (π.χ. οχετός, γέφυρα), 4) το μη διευθετημένο ρέμα Λούτσας συνεχίζει ως δρόμος κάτω από την συμβολή Αττικής οδού και Ολυμπίας οδού, νότια της βιομηχανικής περιοχής της Μάνδρας, 5) η παντελής έλλειψη συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης διαδραμάτισε καθοριστικό παράγοντα, ειδικά στον μεγάλο αριθμό των νεκρών.

6.3 Ο παράγοντας των προγενέστερων δασικών πυρκαγιών

 

Όπως αναλύθηκε στην ενότητα 2 οι δασικές πυρκαγιές μπορούν να διαδραματίσουν ένα ιδιαίτερα κρίσιμο παράγοντα στην ένταση και στην δημιουργία των αιφνίδιων αστικών πλημμυρών ύστερα από έντονη βροχόπτωση. Και αυτό γιατί καμένες εκτάσεις χωρίς καμιά δασική επιφάνεια δεν επιφέρουν καμιά ικανότητα συγκράτησης των ορμητικών νερών[36]. Σχετικά με την περιοχή της Μάνδρας οι προγενέστερες δασικές πυρκαγιές δεν παρατηρήθηκε να έχουν διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο και να έχουν αλλοιώσει την επιφάνεια της λεκάνης απορροής. Συγκεκριμένα ως προς τις καμένες διαχρονικά εκτάσεις το συνολικό ποσοστό τους ως προς την έκταση της λεκάνης απορροής αποτελεί το 34.56%[37]. Από πού όμως  προέρχεται αυτό το ποσοστό και τι ίσχυε συγκριτικά τον Νοέμβριο του 2017; Συγκεκριμένα το 34.56% της καμένης γης της λεκάνης απορροής προκύπτει:

  1. Από την μεγαλύτερη παλαιότερη πυρκαγιά στο όρος Πατέρα, το έτος 1985, με ποσοστό 29.04%. Έκταση όμως η οποία όμως είχε αναδασωθεί[38].
  2. Από την δεύτερη πιο μεγάλη πυρκαγιά του 1989 ανατολικά στην κοινότητα Παλαιοκουντουρά με ποσοστό  50% είχε ήδη αναδασωθεί.
  3. Μετά το 1989 όλες οι άλλες πυρκαγιές μαζί έκαψαν μόλις το 2.02% της λεκάνης απορροής της Μάνδρας.

Συνοψίζοντας θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι η επιρροή των καμένων διαχρονικά εκτάσεων στην αιφνίδια αστική πλημμύρα της Μάνδρας ήταν μικρή[39].

 

6.4 Αποτέλεσμα κλιματικής αλλαγής ή ανθρώπινης παρέμβασης;

 

Που οφείλεται λοιπόν η καταστροφή της 15ης Νοεμβρίου 2017 στην Μάνδρας της Αττικής; Προσπαθώντας να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό με κύριο γνώμονα να μην επέλθει η ιδιά η καταστροφή ξανά μπορούμε να συμπεράνουμε ότι αποτέλεσε ένα εξαιρετικά πρωτόγνωρο φαινόμενο από άποψη μετεωρολογικών στοιχείων παράλληλα με μεγάλα λάθη και ελλείψεις που βασίζονταν σε αστοχίες αντιπλημμυρικής θωράκισης. Απεναντίας μελετώντας τα στοιχεία που παρατέθηκαν παραπάνω μπορούμε να σημειώσουμε ότι για την μεγάλη καταστροφή της πλημμύρας στην Μάνδρα δεν φταίει ούτε η κλιματική αλλαγή ούτε οι ανθρώπινες παρεμβάσεις σε 100%. Η καταστροφή ήταν ένα γεγονός συνδυασμού τους.

Συγκεκριμένα, βιώνοντας την έξαρση του φαινομένου του θερμοκηπίου  είναι αναμενόμενο όπως αναλύθηκε και στο Κεφάλαιο 4 να περιμένουμε  αύξηση των έντονων βροχοπτώσεων τους χειμερινούς μήνες στην Ευρώπη με κύριο αποτέλεσμα την αύξηση του κινδύνου των  πλημμυρικών φαινομένων. Σε ένα ολοένα και πιο θερμό κλίμα είναι λογικό να περιμένουμε αύξηση των έντονων βροχοπτώσεων. Όντως στην περίπτωση της Μάνδρας είναι εντυπωσιακό πως εκείνες τις πρωινές ώρες της 15ης Νοεμβρίου του 2017 παρατηρήθηκε ότι η ορεινή περιοχή της Μάνδρας δέχθηκε ~150mm βροχόπτωσης μέσα σε περίπου 7 ώρες (από τις 00:30-07:30 UTC), μια ποσότητα δηλαδή που αντιστοιχεί περίπου στο 40% της ετήσιας βροχόπτωσης της περιοχής. Η διαπίστωση αυτή είναι καίριας σημασίας γιατί μας παρουσιάζει το μέγεθος και την ποσότητα του νερού που προχώρησε με ορμή προς τη λεκάνη απορροής της περιοχής προκαλώντας τεράστιες καταστροφές[40].

Σε αυτό το σημείο είναι που υπεισέρχεται ο παράγοντας των ανθρωπίνων παρεμβάσεων, ο οποίος στην περίπτωση της περιοχής της λεκάνης απορροής στην Μάνδρας είχε διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στις καταστροφές που ακολούθησαν. Οι σοβαρές ελλείψεις και η απουσία μέτρων αντιπλημμυρικής προστασίας, οι παραλήψεις, η κακή συντήρηση και η ανεπάρκεια των τεχνικών έργων σε συνδυασμό με τις αυθαίρετες παρεμβάσεις στις κοίτες των ρεμάτων Σούρες και Αγίας Αικατερίνης είχαν δημιουργήσει ένα συνονθύλευμα εκρηκτικής κατάστασης, το οποίο απλά περίμενε τις κατάλληλες μετεωρολογικές συνθήκες για να επιφέρει την καταστροφή. Και αν οι πιο μεγάλες δασικές πυρκαγιές της ορεινής περιοχής του 1989 και του 1986 δεν φαίνεται ότι διαδραμάτισαν τόσο καθοριστικό ρόλο, λόγω των προγραμμάτων αναδάσωσης που έγιναν στις καμένες δασικές περιοχές, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε το ίδιο  και για τον παράγοντα της αστικοποίησης και συγκεκριμένα της αστικής επέκτασης της Μάνδρας που συνέβη με την Τροποποίηση του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου Δήμου Μάνδρας (Ν. Αττικής) ΦΕΚ 1066Δ’/9.10.2003. Τραγικό στοιχείο αποτελεί το μπάζωμα ενός εκ των δύο ρεμάτων, με το αυθαίρετο δημοτικό αμαξοστάσιο Μάνδρας[41].

Το 2003 με την έγκριση επέκτασης του σχεδίου πόλης της Μάνδρας διεκόπη η ροή των νερών που έρχονταν από το όρος Πατέρα και ουσιαστικά ο Δήμος της Μάνδρας διευρύνθηκε μέσα στο ρέμα.  Ουσιαστικά, εδώ και πολλά χρονιά χτίστηκαν πάνω στη κοίτη των ρεμάτων πολλές κατοικίες και βιομηχανικές μονάδες με την έγκριση της πολεοδομίας και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Παράλληλα πραγματοποιήθηκαν σε κρίσιμα σημεία στην πορεία των ρεμάτων (απότομες κλίσεις, απότομες αλλαγές εύρους, απότομες αλλαγές διεύθυνσης) πολλές ανθρώπινες επεμβάσεις που είχαν ως αποτέλεσμα να αυξηθεί η ορμή του πολύ μεγάλου όγκου νερού που έπεσε εκείνες τις πρωινές ώρες της 15ης Νοεμβρίου. Χρειάστηκαν μόνο 20 λεπτά για να φτάσει το νερό από 50 πόντους τα 3 μέτρα ύψος, γεγονός που εξηγείται μόνο από το γεγονός ότι εκείνη τη στιγμή οι βασικές δίοδοι εξόδου των ρεμάτων, όπου ήδη ήταν πολύ μικρές, είχαν φράξει με φερτά υλικά. Από τα βόρεια, το ρέμα Σούρες διοχέτευε συνεχώς και ασταμάτητα τα ύδατα που οδηγήθηκαν με ελεύθερη ροή διά των πρανών «στο ευρύ ίχνος» της παλαιάς εθνικής οδού Ελευσίνας-Θήβας (ΠΕΟΕΘ) «η οποία λειτούργησε ως ανοικτός αγωγός ομβρίων με μεγάλη κλίση, που ευνόησε την ανάπτυξη υψηλών ταχυτήτων και που σε συνδυασμό με τη μεγάλη ποσότητα του νερού που παροχετεύτηκε, δημιούργησε ένα τρομακτικό και πρωτόγνωρο φαινόμενο». Την ίδια στιγμή από τα δυτικά το ρέμα της Αγίας Αικατερίνης διοχέτευε και αυτό μεγάλες ποσότητες νερού στο φυσικό του μέρος που είχε μετατραπεί πλέον σε δρόμο[42].

Παράλληλα τα συμπεράσματα των επιθεωρητών είναι ιδιαίτερα καυστικά για το Δασαρχείο Αιγάλεου, ως προς την υλοποίηση του έργου της εκτροπής της Αγ. Αικατερίνης. Καταλογίζουν στις δασικές υπηρεσίες «εμμονές και αγκυλώσεις επί τυπικών θεμάτων και όχι επί της ουσίας» καθώς και «λανθασμένη αξιολόγηση των προτεραιοτήτων και της σημασίας και του επείγοντος της δημοπράτησης του έργου», το οποίο, κατά την άποψη των επιθεωρητών, ήταν άκρως αναγκαίο για την αντιπλημμυρική προστασία της περιοχής και «θα αντιμετώπιζε σοβαρά τις αρνητικές επιπτώσεις στη Μάνδρα ενός ενδεχόμενου πλημμυρικού φαινομένου όπως αυτό που συνέβη τη 15η Νοέμβρη»[43].

Ιδιαίτερα προβληματική κρίθηκε η ορεινή περιοχή της Μάνδρας, μιας και οι επιθεωρητές διαπίστωσαν ότι ο μεγαλύτερος αριθμός απώλειας ανθρώπινων ζωών αφορούσε το ανάντη τμήμα του ποταμού Σούρες και αυτό διότι πέρα απο τις αστοχίες της υπάρχουσας εγκεκριμένης μελέτης, η κλίση του δρόμου είναι τόσο μεγάλη όπου το οδόστρωμα λειτουργεί ουσιαστικά ως πυθμένας της κοίτης με αποτέλεσμα να αυξάνει την ταχύτητα του νερού και τη συρτική του δύναμη. Σε αυτό το ορεινό τμήμα της Μάνδρας αποτελεί επιτακτική ανάγκη να συνταχθεί μελέτη για την αντιπλημμυρική προστασία και την εξασφάλιση της ασφαλούς κυκλοφορίας κατά τη διάρκεια ανάλογων πλημμυρικών φαινομένων, έτσι ώστε να μην έχουν ποτέ ξανά τόσα θύματα[44].

  1. Tελικά Συμπεράσματα – Επίλογος

 

Στις διαφορετικές εκφάνσεις των πλημμυρών, οι αιφνίδιες αστικές πλημμύρες (Urban flash floods) αποτελούν μια από τις πιο σημαντικές και επικίνδυνες μορφές των πλημμυρών. Ο τύπος αυτός των πλημμυρών είναι ο πιο συνηθισμένος στον Ελληνικό και στο Μεσογειακό χώρο και είναι ικανός να επιφέρει μεγάλες καταστροφές σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αιφνίδια αστική πλημμύρα που συνέβη στις 15η Νοεμβρίου του 2017 στην Μάνδρα Αττικής. Οι είκοσι τέσσερις νεκροί και οι τεράστιες οικονομικές ζημιές που επέφερε κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου στις πολιτικές και τοπικές αρχές για ορθολογική και ισορροπημένη προετοιμασία και κυρίως για δημιουργία σοβαρών μέτρων αντιπλημμυρικής προστασίας.

Βιώνοντας ο πλανήτης μας την κλιματική αλλαγή και προχωρώντας σε ένα ολοένα θερμότερο κλίμα είναι πλέον δεδομένο ότι όσο  περνούν τα χρόνια, τόσο θα γίνονται περισσότερο έντονες σε ένταση οι βροχοπτώσεις. Πράγματι στην Ελλάδα και πιο συγκεκριμένα στην Αττική σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία από το Ινστιτούτο Περιβάλλοντος του ΕΑΑ για την συνολική ετήσια βροχόπτωση στην Αθήνα (Θησείο), από τα μέσα, περίπου του 19ου αιώνα (1860), μέχρι σήμερα, οι βροχοπτώσεις μειώνονται αλλά οι βροχές τείνουν να γίνουν πολύ πιο έντονες τους φθινοπωρινούς μήνες. Ο παράγοντας της αστικοποίησης και των επιπτώσεων από τις δασικές πυρκαγιές πέριξ των αστικών κέντρων πρέπει να αντιμετωπίζεται στη βάση του πέρα και έξω από οικονομικά και πολιτικά οφέλη. Και μιας και δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα μετεωρολογικά φυσικά φαινόμενα, το μόνο που οφείλουμε να κάνουμε και κυρίως η πολιτεία και οι τοπικές αρχές είναι να κατασκευάζονται τα κατάλληλα αντιπλημμυρικά έργα για την θωράκιση και μείωση της τρωτότητας ειδικά σε απειλούμενες από πλημμύρες περιοχές.

Οφείλουμε να κατανοήσουμε, ότι δεν είναι μόνο η περιοχή της Μάνδρας στην Ελλάδα που συνέβη μια τόσο μεγάλη καταστροφή από αιφνίδιες αστικές πλημμύρες και τελείωσε εδώ. Απεναντίας, παρόμοια γεγονότα μπορούν κάλλιστα να συμβούν ξανά σε περιοχές της Ελλάδας με έντονο ανάγλυφο, ύστερα από ισχυρές και έντονες βροχοπτώσεις με την παράλληλη απουσία κατάλληλων αντιπλημμυρικών έργων. Η Μάνδρα δεν αποτέλεσε την εξαίρεση αλλά θα πρέπει να αποτελεί το παράδειγμα αποφυγής, το οποίο να μας κρούει τον κώδωνα της αφύπνισης, έτσι ώστε να μην ξανασυμβούν ξανά τέτοιες θανατηφόρες καταστροφές. Η ανθρώπινη ζωή είναι ανεκτίμητη σε σχέση με περιουσίες και κτίσματα και οφείλει η πολιτεία να λαμβάνει τις κατάλληλες πρωτοβουλίες είτε πρόκειται για ορθολογικό πολεοδομικό σχεδιασμό, είτε για τεχνικά έργα, είτε για κατεδάφιση παράνομων ή νόμιμων εγκαταστάσεων και κτισμάτων σε κοίτες ρεμάτων, είτε για σοβαρά αντιπλημμυρικά έργα, είτε για εντατικά προγράμματα αναδάσωσης καμένων δασικών περιοχών. Μόνο με την πρόληψη και την εύλογη προετοιμασία μπορούμε να μην θρηνήσουμε ξανά θύματα.

[1] Βλ. Smith, K. and Ward, R. (1998). Floods: Physical processes and human impacts. Chichester:Wiley.

[2] Βλ. Diakakis, M. and Deligiannakis, G. (2012), Floods in Greece, a statistical and spatial approach, Natural Hazards 62(2) · June 2012, URL: https://www.researchgate.net/publication/256717979_Floods_in_Greece_a_statistical_and_spatial_approach Ανακτήθηκε στις 14.010.2019

[3] Βλ. Ganoulis J (2003). Risk-based floodplain management: A case study from Greece. Intl. J. RiverBasinManagementVol. 1, No. 1, pp. 41–47

[4] Βλ. Λέκκας Ε (2000) Φυσικές και Τεχνολογικές Καταστροφές. Β’ Έκδοση. Access PrePress, Αθήνα.

[5] Βλ. Nearya. Daniel G., Koestnera. Karen.A, Youbergb. Ann, (2011), : Hydrologic Impacts of High Severity Wildfire: Learning from the Past and Preparing for the Future, USDA Forest Service, URL: https://www.fs.fed.us/rm/pubs_other/rmrs_2011_neary_d003.pdf Aνακτήθηκε στις 20.09.2019

[6] Βλ. PAPATHANASIOU. C, ALONISTIOTI D., ,KASELLA . A, MAKROPOULOS. C, MIMIKOU. M (2012), THE IMPACT OF FOREST FIRES ON THE VULNERABILITY OF PERI-URBAN CATCHMENTS TO FLOOD EVENTS (THE CASE OF THE EASTERN ATTICA REGION), Global NEST Journal, Vol 14, No 3, pp 294-302, 2012, URL:https://www.researchgate.net/publication/262416528_The_impact_of_forest_fires_on_the_vulnerability_of_periurban_catchments_to_flood_events_the_case_of_the_eastern_Attica_region

Ανακτήθηκε στις 18.09.2019

[7] Βλ. Μαραγκουδάκη Ρ., Τσακίρης Γ. (2005), Επίδραση της αστικοποίησης στα χαρακτηριστικά της πλημμύρας. 5o Εθνικό Συνέδριο της ΕΕΔΥΠ «Ολοκληρωμένη Διαχείριση Υδατικών Πόρων με βάση τη λεκάνη απορροής», Ξάνθη, 6 – 9 Απριλίου 2005,pp. 193-199 URL: http://www.edeya.gr/2013-09-23-10-58-06/2013-09-23-11-11-03/genikes-suneleuseis/eisigiseis-gstrikala-2010-1/539-epidrasi-astikopoiisis-sta-xaraktirisrika-plimiras-1/file Aνακτήθηκε στις 08.10.2019

[8] Βλ. Nelson S.A., (2007), Flooding Hazards, Prediction & Human Intervention, Tulane University

[9] Βλ. Jakubicka, T., Vos, F., Phalkey, R., Marx, M., Guha-Sapir, D., (2010) Health Impacts of Floods in Europe. (Σελίδα 22)

[10] Βλ. Fattorelli S. et al., (1999), Flood Hazard Assessment and Mitigation, Floods and Landslides, Springer, Berlin, 19-38.

[11] Βλ. Nott J., (2006), Extreme Events-A Physical Reconstraction and Risk Assessment, Cambridge University Press, Cambridge, 51-76.

[12] Βλ. Alpert, P., Ben-Gai, T., Baharad, A., Benjamini, Y., Yekutieli, D., Colacino, M., Diodato, L., Homar, V., Ramis, C., Romero, R., Michaelides, S., Manes, A., (2002) The paradoxical increase of Mediterranean extreme daily rainfall in spite of decrease in total values. Geophys Res Lett, 29, 10.1029/2001GL013554 URL:   https://m.tau.ac.il/~pinhas/papers/2002/Alpert_et_al_GRL_2002.pdf

Aνακτήθηκε στις 15.09.2019

[13] Bλ. Nastos P.T., Zerefos C.S., (2007), On extreme daily precipitation totals at Athens, Greece.Advances in Geosciences, Vol. 10, pp. 59-66.

[14]  Βλ. Wetherald, R. T., and S. Manabe (2002), Simulation of hydrologic changes associated with global warming, J. Geophys. Res., 107(D19), 4379, URL:

https://www.gfdl.noaa.gov/bibliography/related_files/rw0201correction.pdf Ανακτήθηκε στις 20.09.2019

[15] Βλ. Kundzewicz, Z.W., U. Ulbrich, T. Brucher, D. Graczyk, A. Kruger, G.C. Leckebusch, L. Menzel, I. Pinskwar, M. Radziejewski and M. Szwed, 2005: Summer floods in central Europe: climate change track? Nat. Hazards, 36, 165-189.

[16] Βλ. Lehner, B., P. Döll, J. Alcamo, H. Henrichs and F. Kaspar, 2006: Estimating the impact of global change on flood and drought risks in Europe: a continental, integrated analysis. Climatic Change, 75, 273-299 URL:

https://www.researchgate.net/publication/227036915_Estimating_the_Impact_of_Global_Change_on_Flood_and_Drought_Risks_in_Europe_A_Continental_Integrated_Analysis

Aνακτήθηκε στις 21.09.2019

[17] Βλ. Panagoulia D, Dimou G (1997) Sensitivity of flood events to global climate change. Journal of hydrology 191:208-222.

[18] Βλ. Basher, R. (2006). Global early warning systems for natural hazards: systematic and people-centred.Philosophical Transactions of the Royal Society A, 364: 2167-2182.

[19] Βλ. De Roo A, Gouweleeuw B, Thielen J, Bates P et al. (2003) Development of a European flood forecasting system. Int J River Basin Manage 1(1):49–59

[20] Βλ. Thielen J, Bartholmes J, Ramos M-H, de Roo A (2009) The European Flood Alert System—part 1: concepts and development. Hydrol Earth Syst Sci 13:125–140 URL: https://www.hydrol-earth-syst-sci.net/13/125/2009/hess-13-125-2009.pdf Aνακτήθηκε στις 18.09.2019

[21] Βλ. Day GN (1985) Extended stream flow forecasting using NWSRFS. J Water Resour Plan Manage 111(2):157–170

[22] Βλ. Stamou I. A, (2018), The Disastrous Flash Flood of Mandra in Attica-Greece and now What? Department of Water Resources and Environmental Engineering, School of Civil Engineering, National Technical University of Athens, Greece,

URL: https://juniperpublishers.com/cerj/pdf/CERJ.MS.ID.555677.pdf Aνακτήθηκε στις 24.09.2019

[23] Βλ. Cools J., Vanderkimpen P., El Afandi G., Abdelkhalek A., Fockedey S., El Sammany M., Abdallah G., El Bihery M., Bauwens   W., and Huygens M., (2012), An early warning system for flash floods in hyper-arid Egypt,  Nat. Hazards Earth Syst. Sci., 12, 443–457, 2012, URL: https://www.nat-hazards-earth-syst-sci.net/12/443/2012/nhess-12-443-2012.pdf Aνακτήθηκε στις 16.01.2019

[24] Βλ. Όπως παραπάνω (12)

[25] Βλ. Stamou I. A, (2018), The Disastrous Flash Flood of Mandra in Attica-Greece and now What? Department of Water Resources and Environmental Engineering, School of Civil Engineering, National Technical University of Athens, Greece,

URL: https://juniperpublishers.com/cerj/pdf/CERJ.MS.ID.555677.pdf Aνακτήθηκε στις 24.09.2019

[26] Bλ. Newsbeast.gr, (15/11/2017),«Το φαινόμενο της «αιφνίδιας πλημμύρας» και η τραγωδία στη Μάνδρα». URL: https://www.newsbeast.gr/greece/arthro/3005121/to-fenomeno-tis-efnidias-plimmiras-ke-i-tragodia-sti-mandra Ανακτήθηκε στις 17.09.2019

[27] Βλ. ΝΕWPOST, (15.11.2018). «Μάνδρα, ένας χρόνος μετά: Το χρονικό της φονικής πλημμύρας». URL: http://newpost.gr/ellada/704832/mandra-enas-xronos-meta-to-xroniko-ths-fonikhs-plhmmyras-binteo-kai-fwto Ανακτήθηκε στις 16.10.2019

[28] Βλ. Πρώτο Θέμα, (25.11.2017), «Μάνδρα: Ερειπωμένη πόλη 10 ημέρες μετά τις φονικές πλημμύρες». URL: https://www.protothema.gr/greece/article/735129/mandra-ereipomeni-poli-10-imeres-meta-tis-fonikes-plimmures-/ Ανακτήθηκε στις 17.09.2019

[29] Βλ. Κέντρο Αριστείας Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών BEYOND -Υπηρεσία FloodHub (2018), ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΠΛΗΜΜΥΡΑΣ ΤΗΣ 15/11/2017 ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΑΤΤΙΚΗ ΜΕ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΔΟΡΥΦΟΡΙΚΗΣ ΤΗΛΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗΣ, Ινστιτούτο Αστρονομίας, Αστροφυσικής, Διαστημικών Εφαρμογών και Τηλεπισκόπησης, Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών URL: http://www.beyond-eocenter.eu/images/news-events/20180430/Mandra-Report-BEYOND.pdf Ανακτήθηκε στις 20.09.2019

[30] Βλ. Varlas G., Anagnostou  M., Spyrou C.,  Papadopoulos A., Kalogiros J., Mentzafou A.,  Michaelides S., Baltas E., Karymbalis E. and Katsafados P., (2018), A Multi-Platform Hydrometeorological Analysis of the Flash Flood Event of 15 November 2017 in Attica, Greece, Remote Sensing, URL:

https://www.researchgate.net/publication/329977493_A_Multi-Platform_Hydrometeorological_Analysis_of_the_Flash_Flood_Event_of_15_November_2017_in_Attica_Greece Ανακτήθηκε στις 23.09.2019

[31] Βλ. Ntigkakis Ch., Markopoulos-Sarikas G., Dimitriadis P, Iliopoulou Th., Efstratiadis A., Koukouvinos. A, Koussis A. D., Mazi K., Katsanos D., and Koutsoyiannis D., (2018), Hydrological Investigation of the Catastrophic Flood Event in Mandra, Western Attica, European Geosciences Union General Assembly 2018, 8 – 13 April, 2018, Austria

URL:https://www.researchgate.net/profile/Charalampos_Ntigkakis/publication/326672712_Hydrological_investigation_of_the_catastrophic_flood_event_in_Mandra_Western_Attica/links/5b5ca28daca272a2d6726f78/Hydrological-investigation-of-the-catastrophic-flood-event-in-Mandra-Western-Attica.pdf?origin=publication_detail Ανακτήθηκε στις 20.09.2019

[32] Βλ. Όπως παραπάνω (29)

[33] Βλ. Varlas G., Anagnostou  M., Spyrou C.,  Papadopoulos A., Kalogiros J., Mentzafou A.,  Michaelides S., Baltas E., Karymbalis E. and Katsafados P., (2018), A Multi-Platform Hydrometeorological Analysis of the Flash Flood Event of 15 November 2017 in Attica, Greece, Remote Sensing, URL:

https://www.researchgate.net/publication/329977493_A_Multi-Platform_Hydrometeorological_Analysis_of_the_Flash_Flood_Event_of_15_November_2017_in_Attica_Greece Ανακτήθηκε στις 23.09.2019

[34] Βλ. Τροποποίηση του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου Δήμου Μάνδρας (Ν. Αττικής) ΦΕΚ 1066Δ’/9.10.2003, URL:

http://www.et.gr/idocsnph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wFalhF2BrTT7HdtvSoClrL8M5hGPq04sAMfP1Rf9veiteJInJ48_97uPZKHBUSqIM6CiBSQOpYnTy36MacmUFCx2ppFvBej56Mmc8Qdb8ZfRJqZnsIAdk8Lv_e6czmhEembNmZCMxLMtREDDrrjITe2yuHV5F8lQEJ0kr9O0d7NBhHnlyk6TK_R

Aνακτήθηκε στις 19.09.2019

[35] Βλ. Όπως παραπάνω (25)

URL: https://juniperpublishers.com/cerj/pdf/CERJ.MS.ID.555677.pdf Aνακτήθηκε στις 24.09.2019

[36] Βλ. Καιλίδης Δ, Καρανικόλας Π. (2004) «Δασικές Πυρκαγιές 1900-2000» Εκδόσεις Γιαχούδη. Θεσσαλονίκη

[37] Βλ. Όπως παραπάνω (29)

[38] Βλ. Λιάλιος Γιώργος, (2017), Χιλιάδες τα στρέμματα βλάστησης τα οποία εκχερσώθηκαν https://www.kathimerini.gr/934988/article/epikairothta/ellada/xiliades-ta-stremmata-vlasthshs-ta-opoia-ekxersw8hkan Ανακτήθηκε στις 20.09.2019

[39] Βλ. Όπως παραπάνω (29)

[40] Βλ. ΓΕΝΙΚΟΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ, (2018), ΕΚΘΕΣΗ ΕΛΕΓΧΟΥ με αντικείμενο: α) Τον έλεγχο του προγραμματισμού και της υλοποίησης των έργων που  διαχρονικά έχουν επηρεάσει με οποιοδήποτε τρόπο την αντιπλημμυρική  προστασία της περιοχής Μάνδρας Δυτικής Αττικής, β) Την διαπίστωση πράξεων και παραλείψεων των φορέων της Δημόσιας Διοίκησης που τυχόν συνέβαλαν με οποιοδήποτε τρόπο στην εκδήλωση των πλημμυρικών φαινομένων την 15-16 Νοεμβρίου 2017, γ) Την διαπίστωση της εφαρμογής της περιβαλλοντικής νομοθεσίας και του θεσμικού πλαισίου στην περιοχή της πλημμύρας, δ) Την αξιολόγηση των αιτιών της πλημμύρας, ε) Την υποβολή προτάσεων βελτιώσεων – συμπληρώσεων του θεσμικού πλαισίου για την πρόληψη αντίστοιχων φαινομένων και την αποκατάσταση των περιβαλλοντικών ζημιών. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙ. URL: https://www.gedd.gr/article_data/Linked_files/215/180702-ekthesi.pdf Ανακτήθηκε στις 10.09.2019

[41] Βλ. Όπως παραπάνω (39)

[42] Βλ. Όπως παραπάνω (39)

[43] Βλ. Όπως παραπάνω (39)

[44] Βλ. Όπως παραπάνω (39)