Ο πρώτος που έκανε παρατηρήσεις για τη συμπεριφορά των ζώων είναι ο μεγάλος φιλόσοφος ζωολόγος Αριστοτέλης, στο έργο του Περί των ζώων ιστορίες. Ακολούθησαν μετά ο Darwin, ο Γάλλος εντομολόγος J. Fabre και ο Maeterlinck. Η επιστήμη που ασχολείται με τη συμπεριφορά των ζώων λέγεται Ηθολογία (ήθος + λόγος). Η ηθολογία είναι καθαρά ευρωπαϊκή επιστήμη και αιτία της γέννησής της στάθηκαν οι μελέτες του Konrad Lorenz, του Niko Tinbergen και του Karl von Frisch.

O Konrad Lorenz
O Konrad Lorenz

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ζωολόγος για να παρατηρήσει ότι στη φύση τα νεαρά ζώα βρίσκονται πάντοτε κοντά στους γονείς τους και τους ακολουθούν σε κάθε μετακίνησή τους. Έτσι, μ’ αυτό τον τρόπο, κατορθώνουν να επιβιώνουν με τη φροντίδα και τη προστασία τους.

Όλοι μας έχουμε δει πολλές φορές, μέσα στις λιμνούλες των κήπων, τις πάπιες που τις ακολουθούν τα νεαρά παπάκια, ή ένα κοπάδι από πρόβατα με τα νεογέννητα αρνάκια που τρέχουν πίσω απ’ τη μητέρα τους και δεν την αφήνουν καθόλου απ’ τα μάτια τους. Οι επιστήμονες ξεκίνησαν από τέτοιες παρατηρήσεις και κατόρθωσαν ν’ ανακαλύψουν το φαινόμενο του imprinting.

Την πρώτη επιστημονική περιγραφή του imprinting ή «αποτύπωσης» την έκανε ο Spalding το 1837, το έφερε όμως στην επικαιρότητα ο Konrad Lorenz το 1935, με την εργασία που έκανε πάνω στις Κάργιες (Corvus monedula). Η αποτύπωση είναι μια γρήγορη και έντονη μορφή μάθησης, περιορισμένη κατά τις πρώτες ώρες της ζωής ενός ζώου, που του επιτρέπει να γνωρίζει τα χαρακτηριστικά του είδους του.

Αυτή η συμπεριφορά παρουσιάζεται στα πουλιά και τα θηλαστικά, σε είδη που τα μικρά είναι ανεξάρτητα αμέσως μετά τη γέννησή τους, όπως πάπιες, χήνες, αρνάκια κλπ. Αυτά είναι ικανά ν’ ακολουθούν το πρώτο κινητό αντικείμενο που συναντούν μπροστά τους, νομίζοντας ότι είναι η μητέρα τους, γιατί είναι γενετικά προγραμματισμένα γι’ αυτό, αλλά δεν είναι προγραμματισμένα να αναγνωρίζουν το αντικείμενο. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι το πρώτο άτομο που συναντούν στη φύση μόλις γεννηθούν είναι η μητέρα τους. Έτσι η μεγάλη αφοσίωση προς αυτήν τους δίνει περισσότερες πιθανότητες για επιβίωση.

Ο K. Lorenz, στο βιβλίο του «Το δαχτυλίδι του βασιλιά Σολομώντα«, μας μιλάει για το imprinting και για τη μικρή του χήνα που άκουγε στο όνομα Martina. Αυτή, μόλις γεννήθηκε, το πρώτο άτομο που είδε ήταν ο Lorenz, έτσι τον «υιοθέτησε» πιστεύοντας ότι ήταν η μητέρα της. Δεν δέχονταν να καθίσει με τ’ άλλα ζώα του είδους της, αλλά είχε την ανάγκη της «μαμάς – Lorenz», που τον ακολουθούσε πάντοτε στους περιπάτους του ή κάθονταν στα πόδια του όταν αυτός μελετούσε στο γραφείο του.

Αφού μέχρι τώρα μιλήσαμε για τα ζώα, μας έρχεται αυθόρμητα η ερώτηση: Στον άνθρωπο υπάρχει το φαινόμενο του imprinting; Κατά την εμβρυική μας περίοδο, στην κοιλιά της μητέρας μας, ακούμε το χτύπο της καρδιάς της και αυτό μας δίνει μεγάλη σιγουριά. Όταν τα μωρά κλαίνε, η μητέρα τους τα παίρνει στην αγκαλιά της κι αυτά καθησυχάζουν, γιατί ακούν το γνώριμο ήχο της καρδιάς της. Μερικοί επιστήμονες έκαναν ένα πείραμα: Πήραν πολλά μωρά και τα χώρισαν σε δύο ομάδες. Στην πρώτη μεγάλωναν τα μωρά κάτω από κανονικές συνθήκες, ενώ στη δεύτερη ομάδα μεγάλωναν σ’ ένα περιβάλλον όπου συνεχώς άκουγαν μαγνητοφωνημένους ήχους καρδιάς. Τα μωρά της δεύτερης ομάδας έκλαιγαν λιγότερο και μεγάλωναν καλύτερα. Η παρουσία της μητέρας παίζει μεγάλο ρόλο στη σωστή ανάπτυξη του μωρού, όχι μόνο γιατί το τρέφει και το προστατεύει, αλλά γιατί αυτό με τον ήχο της καρδιάς της αισθάνεται μεγάλη σιγουριά.

Κάθε ζώο έχει τη δική του «κρίσιμη περίοδο» αποτύπωσης (imprinting) και η διάρκεια διαφέρει από είδος σε είδος. Τα νεαρά της Πρασινοκεφαλόπαπιας (Anas platyrhynchos) έχουν την κρίσιμη περίοδο αποτύπωσης από τη 13η ως τη 16η ώρα μετά τη γέννησή τους. Ενώ εκείνα της Κοκκινοπέρδικας (Alectoris rufa) έχουν την κρίσιμη περίοδο μεταξύ της 6ης και 12ης ώρας. Αυτή η περίοδος τελειώνει όταν το ζώο αρχίζει να φοβάται και να μην ακολουθεί πλέον καθετί άγνωστο που κινείται. Αν αφήσουμε ένα κουταβάκι κατά την κρίσιμη περίοδο χωρίς καμιά επαφή με τον άνθρωπο, αλλά μόνο συντροφιά με τα σκυλιά, αυτό μετά αρνείται να μας ακολουθήσει. Το αντίθετο όμως θα συμβεί όταν το κουταβάκι, κατά την περίοδο του imprinting, βρεθεί μόνο με τον άνθρωπο. Αργότερα, θ’ αρνείται κάθε σχέση με τα άτομα του είδους του.

Αρκετές μελέτες για την αποτύπωση έχουν γίνει πάνω στα πουλιά. Ο Guiton χρησιμοποιούσε μια κυκλική πίστα, πάνω στην οποία κινούσε ένα αντικείμενο. Εδώ έβαλε νεοσσούς ηλικίας μίας ή δύο ημερών και τους έδειχνε για 30 λεπτά το κινητό αντικείμενο, που μπορούσε να είναι ένα κουτί κόκκινο ή ένα κουτί πράσινο, διαφορετικά στο σχήμα και στις διαστάσεις. Οι νεοσσοί ακολουθούσαν πάντοτε αυτά τα αντικείμενα. Μετά από 3 ημέρες, τους ξαναέβαλε μέσα στην κυκλική πίστα, στην ίδια απόσταση απ’ τα κουτιά που άρχιζε ταυτόχρονα να κινεί. Ο Guiton κατέγραφε το χρόνο που αφιέρωναν στην παρακολούθηση των κουτιών και έβλεπε ότι οι νεοσσοί ήταν ικανοί να διακρίνουν με τέλειο τρόπο και κατευθύνονταν αμέσως προς το κουτί που έμαθαν ν’ ακολουθούν. Οι νεοσσοί των πουλιών μπορούν να δεθούν με γενικές μορφές, οι οποίες μπορούν να είναι ένας άνθρωπος, ένας χάρτινος κύβος, μια μπάλα ή ένα κουτί, αρκεί το αντικείμενο να κινείται.

Οι ήχοι όμως είναι απαραίτητοι, π.χ. για να κάνεις τους νεοσσούς της Πρασινοκεφαλόπαπιας ν’ ακολουθήσουν ένα αντικείμενο. O Lorenz και άλλοι μελετητές παρατήρησαν ότι νεοσσοί που μεγάλωναν με τις φροντίδες μιας θετής μητέρας, που ανήκε σε διαφορετικό είδος απ΄αυτούς (π.χ. παπάκια που μεγάλωσαν από κότα), έπαψαν να την ακολουθούν όταν γίνονταν ανεξάρτητοι, όταν όμως έφτανε η εποχή της αναπαραγωγής, προσπαθούσαν να ζευγαρώσουν με άτομα του είδους της θετής μητέρας.

Το πιο όμορφο παράδειγμα αποτύπωσης είναι εκείνο της Νυφόπαπιας (Aix sponsa). Σ’ αυτή την περίπτωση, η αποτύπωση είναι προγενετική και ταυτόχρονα ακουστική. Η Νυφόπαπια φωλιάζει ψηλά στις κοιλότητες των δέντρων, πάντα κοντά σε λίμνες. Ενώ η θηλυκιά κλωσσάει, βγάζει συνέχεια ρυθμικούς ήχους που τους ακούν τα μικρά που βρίσκονται ακόμη μέσα στ΄αυγά. Μόλις αρχίζουν να σκάνε τ’ αυγά, η μητέρα πηγαίνει στη λίμνη και από κει τα καλεί με τους ίδιους ρυθμικούς ήχους. Αυτά αμέσως με το κάλεσμα σκαρφαλώνουν στο εσωτερικό της κοιλότητας, φτάνουν στην έξοδο της φωλιάς κι από κει, με πολύ «κουράγιο», πέφτουν στο νερό για να φτάσουν τη μητέρα τους. Στην προκειμένη περίπτωση, τα μικρά δεν γνωρίζουν τη μορφή της, αλλά τα προσελκύουν οι ρυθμικοί ήχοι.

Μια σειρά από πειράματα απέδειξε ότι παπάκια που γεννήθηκαν με τη βοήθεια επωαστικής μηχανής δεν ακούν στο κάλεσμα αυτό. Σ’ ένα άλλο πείραμα που έκαναν, στη θέση της μητέρας Νυφόπαπιας έβαλαν ένα κουτί που έβγαζε μόνο τους ρυθμικούς ήχους. Τα μικρά, μόλις έβγαιναν από τη φωλιά, έτρεχαν να κρυφτούν κάτω απ’ την «πάπια».

Τα νεαρά όταν βρίσκονται κοντά στους γονείς τους έχουν αρκετά πλεονεκτήματα, γιατί αυτοί τα τρέφουν και τα προστατεύουν. Επίσης, το να γνωρίζουν από μικρά τους γονείς τους σημαίνει ότι όταν θα γίνουν ενήλικα, θα γνωρίζουν τα χαρακτηριστικά του είδους τους. Αυτό έχει μεγάλη σημασία για τα ζώα που ζουν σε ομάδες. Το άτομο που αναγνωρίζει το όμοιό του δεν απομακρύνεται απ’ το κοπάδι, έτσι αυξάνονται οι πιθανότητες επιβίωσης. Ακόμη, όταν θα φτάσει η κατάλληλη στιγμή θα μπορέσει πιο εύκολα να διαλέξει το σύντροφό του.

Άλλες πληροφορίες που μεταδίδονται με την αποτύπωση αφορούν τη διατροφή. Π.χ. η κλώσσα δείχνει στα μικρά της τι πρέπει να τρώνε τσιμπώντας και προσφέροντάς τους διάφορους σπόρους που θα αποτελούν την τροφή τους. Η κρίσιμη περίοδος γι’ αυτή την αποτύπωση είναι η τρίτη μέρα της ζωής των νεοσσών. Με το imprinting μεταδίδονται πληροφορίες που αφορούν το κελάηδημα και την εκλογή του βιότοπου.

Επίσης, σχεδόν όλες οι μητέρες κρατούν αυθόρμητα στην αγκαλιά τους τα μωρά τους απ’ την αριστερή μεριά, δηλαδή από το μέρος της καρδιάς. Παρατηρήθηκε ότι και οι αριστερόχειρες τα κρατούν απ’ την αριστερή μεριά, ενώ κανείς δεν περίμενε το αντίθετο σ΄αυτήν την περίπτωση.

Το imprinting ή αποτύπωση στα μωρά έχει μεγάλη σημασία, γιατί προετοιμάζει τον άνθρωπο για τη μελλοντική συμπεριφορά του. Η κρίσιμη περίοδος τελειώνει τη στιγμή που το μωρό αρχίζει να φοβάται τους αγνώστους, στην ηλικία των 6 μηνών περίπου. Μετά απ’ αυτή την περίοδο παύει να υπάρχει το imprinting.