Ο Κοιλάκανθος (Latimeria chalumnae) αποκαλείται ζωντανό απολίθωμα, «προϊστορικό ψάρι», ή «ψάρι – δεινόσαυρος»

Ο Κοιλάκανθος είναι ένα θαλάσσιο ψάρι που ανήκει στην κλάση των Sarcopterygii και πιο συγκεκριμένα στην τάξη των Coelacanthiformes. Θεωρήθηκε από όλη την επιστημονική κοινότητα ότι είχε εξαφανιστεί, για σχεδόν 100 εκατομμύρια χρόνια. Ανακαλύφθηκε στις 22 Δεκεμβρίου του 1938, όταν ένα παράξενο ψάρι αλιεύεται στο δέλτα του ποταμού Chalumna, στη Νότια Αφρική.

Ο Κοιλάκανθος (Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Βιέννης)
Ο Κοιλάκανθος (Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Βιέννης)

Η Δρ. Marjorie Courtenay – Latimer, που ήταν τότε επιμελήτρια του τοπικού μουσείου, περιγράφει στο ημερολόγιό της, τη συναρπαστική ιστορία του Κοιλάκανθου.

« Στις 22 Δεκεμβρίου 1938, ήταν μια ζεστή και ηλιόλουστη μέρα του καλοκαιριού. Στις 10:30 μου τηλεφώνησαν για να με ενημερώσουν ότι η μηχανότρατα “Nerine” είχε πολλά δείγματα για μένα. Πήγα στο κατάστρωμα της Nerine και βρήκα ένα σωρό από μικρούς καρχαρίες, Σελάχια, Αστερίες και Ποντικόψαρα. Στη συνέχεια καθώς άρχισα να απομακρύνομαι διέκρινα ένα μπλε πτερύγιο. Αφού έσπρωξα διάφορα ψάρια, τότε διέκρινα το πιο όμορφο ψάρι που είχα δει ποτέ.

“Τι είναι αυτό;” ρώτησα τον γέρο του καραβιού.

“Θησαυρός”, είπε, “αυτό το ψάρι προσπάθησε να δαγκώσει τα δάχτυλα του καπετάνιου καθώς το εξέταζε.”

“Ω”, του είπα

“Αυτό το ψάρι να μου το φέρεται στα σίγουρα… στο μουσείο”»

Αυτό το ψάρι δεν το είχε δει ποτέ, και από την πρώτη ματιά της φαινόταν εξαιρετικό! Έκανε ένα γρήγορο και πρόχειρο σχέδιο, σημειώνοντας τις πιο σημαντικές παρατηρήσεις της, και το έστειλε στο Πανεπιστήμιο του Grahamstone, στo καθηγητή J.L. Smith, που εκείνη την εποχή δίδασκε χημεία. Μετά την παραλαβή του σχεδίου, με τηλεγράφημά του ο καθηγητής Smith, ζήτησε από την κυρία Latimer να διατηρήσει το ψάρι με κάποιον τρόπο. Η ομοιότητά του με τα απολιθωμένα Grosopterygii, ήταν πολύ μεγάλη.

Λόγω έλλειψης ψυγείου, βαλσάμωσαν τον Κοιλάκανθο, για να γλυτώσουν από την πλήρη αποσύνθεση. Έτσι έμεινε μόνο ένα μέρος του σκελετού, του κρανίου και του δέρματος με τα λέπια.

Το Μάρτιο του 1939 ο καθηγητής Smith, δημοσίευσε στο παγκοσμίως γνωστό επιστημονικό περιοδικό Nature, την περιγραφή του ζώου. Προς τιμήν της κυρίας που το ανακάλυψε, του έδωσε το όνομα Latimeria, και chalumnae από το όνομα του μικρού ποταμού, που στο δέλτα του συνελήφθει το ψάρι.

Η περιοχή που ψαρεύτηκε η Latimeria chalumnae, για μερικά χρόνια ήταν υπό συνεχή παρακολούθηση από τους κατοίκους και τους ψαράδες της περιοχής, με την ελπίδα να βρεθεί ένα δεύτερο άτομο.

Ο καθηγητής Smith, περίμενε 14 χρόνια μέχρι να έρθει στα χέρια του, ένα δεύτερο άτομο του είδους Latimeria chalumnae.

Το δεύτερο άτομο ψαρεύτηκε στις 20 Δεκεμβρίου του 1952, από τον Αχμέτ Χουσεΐν, στα νησιά Comoros, στον Ινδικό ωκεανό, στα ανοιχτά της Μοζαμβίκης κοντά στη Μαδαγασκάρη. Στις 24 Δεκεμβρίου, ο ηλικιωμένος πλέον καθηγητής Smith (διάσημος Ιχθυολόγος), έλαβε ένα τηλεγράφημα που του έλεγαν για τον δεύτερο Κοιλάκανθο που ψάρεψαν στα νησιά Comoros.

Μετά από μια σειρά τηλεγραφημάτων και ενεργειών, το έβαλαν πάνω σε καράβι και το έστειλαν στον καθηγητή Smith. Το δεύτερο ψάρι, έφτασε στα χέρια του μετά από μερικές μέρες, αρκετά αλλοιωμένο μιας και δεν είχαν ληφθεί τα σωστά μέτρα για τη συντήρησή του.

Οι Κοιλάκανθοι είναι τα μόνα ζώα που έχουν έναν πλήρες λειτουργικό διακρανιακό σύνδεσμο, ο οποίος είναι ένα τμήμα που χωρίζει το αυτί και τον εγκέφαλο από τα ρινικά όργανα και το μάτι. Ο διακρανιακός σύνδεσμος επιτρέπει στο μπροστινό μέρος του κεφαλιού να κινείται όταν το ψάρι τρώει. Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του Κοιλάκανθου, είναι ότι διαθέτει ζεύγη πτερυγίων, τα οποία κινεί με τον ίδιο τρόπο που εμείς κινούμε τα χέρια μας και τα πόδια μας.

Ο Κοιλάκανθος είναι ένα ψάρι δυνατό, που δίνει την εντύπωση πως είναι προικισμένο με μεγάλη ζωτικότητα. Το μήκος του ξεπερνάει τα 1.50 m και ζυγίζει περίπου 30 – 40 lb. Το θηλυκό είναι μεγαλύτερο από το αρσενικό και φτάνει τα 1.70 m μήκος, και το βάρος του φτάνει στα 80 kg.

Το κεφάλι του είναι ισχυρό. Έχει δυνατά σαγόνια που είναι εξοπλισμένα με δόντια που του δίνουν μια άγρια όψη. Το σώμα του είναι ελαφρά πεπλατυσμένο. Στη πλάτη έχει δύο ραχιαία πτερύγια. Το πρώτο μοιάζει φυσιολογικό, όπως εκείνα όλων των άλλων ψαριών. Το άλλο που βρίσκεται κοντά στην αρχή της ουράς, μοιάζει σαν να είναι πόδι.

Τα εδρικά πτερύγια είναι άνισα, ενώ τα θωρακικά και τα πλευρικά είναι διπλά και μοιάζουν όλα σαν να είναι πόδια. Για αρκετό διάστημα οι επιστήμονες πίστευαν ότι μετακινούνται με τα πόδια αυτά στο βυθό.

Αυτό το μεγάλο ψάρι ήταν γνωστό στους ντόπιους με το όνομα Gambessa. Το έτρωγαν συνήθως στην άλμη και το δέρμα τους το χρησιμοποιούσαν σαν γυαλόχαρτο.

Ο πρώτος ζωντανός Κοιλάκανθος παρατηρήθηκε να κολυμπάει, από Γάλλους κολυμβητές, μέσα σε μια μεγάλη λεκάνη νερού. Το δείγμα αυτό αλιεύτηκε στα νερά των νησιών Anjouan (Comoros), σε βάθος 255m, από κάποιους ντόπιους ψαράδες.

Πολύ λίγα ήταν γνωστά για τις συνήθειες και τη συμπεριφορά του Κοιλάκανθου, έως ότου το 1987, μια ομάδα Γερμανών ερευνητών με επικεφαλής τον Δόκτορα Hans Friche, καθηγητή φυσιολογίας στο Max Plank Institute, με τη χρήση ενός υποβρυχίου, ήταν σε θέση να μελετήσει τη συμπεριφορά του ζώου στο φυσικό του περιβάλλον.

Για πάνω από δέκα χρόνια η ομάδα του καθηγητή Friche, ζει πλάι – πλάι με τον Κοιλάκανθο. Έτσι, προσπαθεί να ρίξει φως στις συνήθειες, την αναπαραγωγή και την κοινωνική του συμπεριφορά, πάνω απ’ όλα όμως προσπαθεί να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη για την ανάγκη να σωθεί από την εξαφάνιση, αυτό το απίστευτο και μοναδικό ψάρι «που μας έρχεται από την προϊστορία».

Το βράδυ της 17ης Ιανουαρίου του 1987 κατά τις 21:00, στη θάλασσα του νησιού Njazidja (Grande Comore), στα 108m βάθος ένας Κοιλάκανθος ακούμπησε τη πόρτα του υποβρυχίου “Geo”.

Αυτή ήταν η πρώτη φορά που ο άνθρωπος μπορούσε να παρατηρήσει αυτό το προϊστορικό ζώο, στο φυσικό του βιότοπο. Την πρώτη δύσκολη παρατήρηση ακολούθησαν και άλλες λίγες ακόμη, μια και το υποβρύχιο δεν ήταν σε θέση να κατέβει κάτω από τα 200m βάθος.

Αυτά τα ψάρια για να προστατευθούν από τους εχθρούς τους, αλλά και από τα μεγάλα θαλάσσια ρεύματα, περνούν όλη τη μέρα τους μέσα σε λαγούμια, τέλεια καμουφλαρισμένα με το περιβάλλον τους, χάρη στις λευκές κηλίδες που καλύπτουν το σώμα τους (που είναι όμοιες με τα λευκά σημάδια που καλύπτουν το τείχος της λάβας). Αυτοί οι λεκέδες μπορούν να θεωρηθούν τα «δακτυλικά αποτυπώματα» του κάθε ατόμου και η διάρθρωσή τους είναι έτσι από τη γέννησή τους.

Αφήνουν τα λαγούμια τους μόνο κατά τη διάρκεια της νύχτας, όπου βγαίνουν για να κυνηγήσουν την τροφή τους. Οι Κοιλάκανθοι, ζουν σε ομάδες τριών ή τεσσάρων ατόμων. Για να κατανοήσουν τη συμπεριφορά τους οι επιστήμονες, έβαλαν σε 160 άτομα περίπου, πομπούς υπερήχων, που τους βοηθούν να παρακολουθούν τις κινήσεις τους έξω από τα λαγούμια τους.

Μετά το ηλιοβασίλεμα, αυτά τα ψάρια αφήνουν τα καταφύγιά τους και κατευθύνονται στα βαθιά, κατά μέσο όρο 200 – 300m βάθος, για να κυνηγήσουν Μπαρμπούνια και Τσιπούρες.

Ένα από τα δύσκολα και άλυτα μυστήρια, είναι πως αυτά τα ψάρια είναι σε θέση να προσανατολίζονται κατά τη διάρκεια της νύχτας μέσα στην άβυσσο. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι η αρχαία λάβα των ηφαιστείων δημιουργεί ασυνήθιστες μορφές μαγνητισμού, που εκμεταλλεύονται οι Κοιλάκανθοι, λες και έχουν μια φυσική πυξίδα που τους δείχνει τη σωστή κατεύθυνση.

Η τεχνική του κυνηγιού του Κοιλάκανθου είναι αρκετά ασυνήθιστη. Όταν το θήραμα του περνάει από μπροστά του, τότε αυξάνει απότομα τις κινήσεις του, το συλλαμβάνει και το καταβροχθίζει μονομιάς. Ακόμη και ζώα με μεγάλες διαστάσεις δεν μπορούν να του ξεφύγουν. Ο Κοιλάκανθος έχει μια ειδική άρθρωση μεταξύ των οστών του κρανίου που αυξάνει το άνοιγμα του στόματος του και δίνει δύναμη στις μασέλες του (αυτό έχει βρεθεί σε πολλά απολιθωμένα ψάρια, αλλά σε κανένα ψάρι που ζει σήμερα). Για να κερδίσει ενέργεια πιάνει μόνο ψάρια που περνούν από μπροστά του.

Στην άκρη του κεφαλιού του έχει ένα αισθητήριο όργανο. Αυτό το όργανο φαίνεται ότι είναι σε θέση να συλλαμβάνει μικρά ηλεκτρικά κύματα, που προέρχονται από ψάρια που κολυμπούν. Αυτό επιτρέπει στον Κοιλάκανθο να μετρήσει τη θέση και την ταχύτητα του θηράματός του, και ως εκ τούτου να δώσει όλες τις δυνάμεις για την επίθεση.

Ο Κοιλάκανθος (Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Γκέτεμποργκ)
Ο Κοιλάκανθος (Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Γκέτεμποργκ)

Ο Κοιλάκανθος, έχει προσαρμοστεί να ζει σε περιοχές με λίγη τροφή. Έχει κατορθώσει να χαμηλώσει τον μεταβολισμό του, καταναλώνοντας ελάχιστο οξυγόνο, μόνο 3.8mL/Kg την ώρα, που είναι πραγματικά ένα ακραίο όριο για ένα ψάρι. Φτάνει να σκεφτούμε πως ο τόνος «ψάρι ίδιων διαστάσεων» καταναλώνει 484mL, ενώ η πέστροφα, που είναι πιο μικρή, καταναλώνει 42.5mL. Η ακραία «αποταμίευση» των δυνάμεων του αλλά και η μικρή ανάγκη του για τροφή είναι το μυστικό της μακροζωίας του «ψαριού – δεινόσαυρος».

Οι Κοιλάκανθοι, πίστευαν ότι γεννούν αυγά, ότι ήταν δηλαδή ωοτόκα. Το 1975 όμως, ερευνητές στο Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας (Νέα Υόρκη), κάνοντας τομή σε θηλυκιά Latimeria που βρίσκονταν στη συλλογή τους, ανακάλυψαν πέντε έμβρυα στη κοιλιά της. Αυτό δείχνει ότι η Latimeria chalumnae δεν είναι ωοτόκο αλλά ωοζωοτόκο ψάρι.

Στο περιοδικό Science, Vol. 190, p. 1105, βλέπουμε άρθρο με τίτλο:

“Latimeria, the living Coelacanth, is ovoviviparous”.

«The recent dissection of an adult Latimeria which has been in the American Museum of Natural History since 1962, dramatically confirms the Griffith and Thomson suggestions, C.L Smith, C.S. Rand, B. Schaeffer and J. W. Atz, found that is the right oviduct (the left one does not develop in Latimeria) of this 65 kg female were five well developed embryos.

One of the embryos has now been presented to the Natural History Museum London, where it is currently on view.»

 

Η ανακάλυψη του Κοιλάκανθου θεωρείται η ζωολογική ανακάλυψη του 20ου αιώνα. Αυτό το ζωντανό απολίθωμα προέρχεται από τη γενεαλογία ψαριών, που πιστεύεται ότι έχουν εξαφανιστεί από την εποχή των δεινοσαύρων!

Οι Κοιλάκανθοι ήταν γνωστοί από απολιθώματα που χρονολογούνται πάνω από 360 εκατομμύρια χρόνια, με μεγάλη αιχμή αφθονίας, στα 240 εκατομμύρια χρόνια πριν. Πριν από το 1938, πίστευαν ότι έχουν εξαφανιστεί περίπου 80 εκατομμύρια χρόνια πριν. Πως θα μπορούσε ο Κοιλάκανθος να εξαφανιστεί για πάνω από 80 εκατομμύρια χρόνια και στη συνέχεια να βρεθεί ζωντανός στα μέσα σχεδόν του 20ου αιώνα;

Η απάντηση βρίσκεται στο γεγονός, ότι οι απολιθωμένοι Κοιλάκανθοι βρίσκονται σε περιοχές όπου ευνοούνταν η απολίθωση. Οι σύγχρονοι όμως Κοιλάκανθοι βρέθηκαν σε περιοχές, τόσο στα Comoros, όσο και στο Sulawesi, που δεν ευνοούν την δημιουργία απολιθωμάτων. Η ανακάλυψη του Κοιλάκανθου ενθουσίασε την επιστημονική κοινότητα, επειδή θεωρούνταν οι πρόγονοι των τετραπόδων, καθώς επίσης θα έδιναν απαντήσεις σε διάφορα θέματα βιολογικής εξέλιξης.

Το 1968 ψάρεψαν έναν κοιλάκανθο στην περιοχή του Sulawesi, στην Ινδονησία. Η μόνη εμφανής διαφορά με τον Κοιλάκανθο (Latimeria chalumnae) από τα νησιά Comoros, ήταν το χρώμα. Οι Κοιλάκανθοι από τα Comoros έχουν χρώμα μπλε σκούρο, ενώ τα ψάρια από την Ινδονησία, αναφέρθηκε ότι είχαν χρώμα καφέ.

Το 1999 τον Κοιλάκανθο του Sulawesi, τον περιέγραψαν ως νέο είδος, με το επιστημονικό όνομα Latimeria menadoensis.

Κατά τα τελευταία χρόνια, ο αριθμός των ατόμων που ζουν στα νησιά Comoros έχει μειωθεί σημαντικά. Την ίδια στιγμή όμως έχουν αυξηθεί τα άτομα που έχουν βαλσαμωθεί. Μεταξύ του 1994 και του 1995 η κατάσταση έγινε πολύ χειρότερη, γεγονός που έκανε τους επιστήμονες να απευθύνουν έκκληση για τη σωτηρία του Κοιλάκανθου μέσα από τις σελίδες του βρετανικού επιστημονικού περιοδικού Nature.

Οι Κοιλάκανθοι έχουν επιβιώσει για πάνω από 400 εκατομμύρια χρόνια και τελευταίες επιστημονικές έρευνες έδειξαν ότι αυτό το «ζώο – απολίθωμα» κινδυνεύει με εξαφάνιση. Οι κίνδυνοι που το απειλούν είναι η σύλληψη του από τα εμπορικά ψαράδικά αλλά και οι συλλέκτες, που παράνομα προσπαθούν να πάρουν δείγματα.

Ο Κοιλάκανθος, όπως αναφέραμε, είναι ωοζωοτόκος, που σημαίνει ότι γεννάει έναν μικρό αριθμό ψαριών, δηλαδή έχει χαμηλό ρυθμό αναπαραγωγής. Η ανακάλυψη του πληθυσμού στο Sulawesi δίνει ελπίδες ότι η κατανομή του είναι μεγαλύτερη από αυτή που πιστευόταν μέχρι σήμερα. Σε πολλά ψαροχώρια στα Comoros, οι ψαράδες σήμερα χρησιμοποιούν κανό με μηχανές, για να αποφευχθεί ο κίνδυνος ενόχλησης του Κοιλάκανθου.

Το συγκεκριμένο ψάρι βρίσκεται στο Παράρτημα 1 της CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora), πράγμα το οποίο σημαίνει ότι τα είδη της Latimeria δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο εμπορίας

Σύμφωνα με την IUCN και την Red List of Threatened Species, η Latimeria chalumnae ανήκει σήμερα στην κατηγορία των Critically Endangered.